El Filibusterismo Buod bawat Kabanata 1-39 | NoypiTV

Magandang araw! Sa video na ito, tatalakayin natin ang buod ng bawat kabanata ng *El Filibusterismo*, mula kabanata isa hanggang labing-pito. Ang mga buod na ito ay handog namin sa inyo upang mas madali ninyong maunawaan ang mahahalagang pangyayari sa nobela ni Dr. Jose Rizal. Tara, at simulan na natin!

Kabanata 1: Sa ibabaw ng kubyerta. Isang umaga ng Disyembre, ang bapor Tabo ay naglalayag sa liko-likong landas ng Ilog Pasig papunta sa Laguna. Sa kubyerta ng bapor ay naroon sina Donya Victorina, Don Custodio, Benza, Padre Salvi, Padre Sibyla, Padre Camorra, Padre Irene, at Simon. Ang kanilang tinalakay ay ang mga plano para sa pagpapaganda ng Ilog Pasig at mga proyekto ng Obras del Puerto. Nagbigay ng mungkahi si Simon na maghukay ng isang diretso at tuwid na daan mula sa simula hanggang sa dulo ng Ilog Pasig. Ang lupa na mahuhukay ay gagamitin upang ibara ang dati nitong daan. Inirekomenda ni Simon na gawing mga trabahador ang mga bilanggo upang makatipid sa gastos. Kung hindi pa rin sapat, maaaring pagtrabahuhin ang mga mamamayan ng sapilitan at walang kabayaran. Ngunit hindi sumang-ayon si Don Custodio sa plano ni Simon dahil sa posibilidad na ito ay magdulot ng rebelyon. Sa halip, iminungkahi ni Don Custodio na pilitin ang mga naninirahan malapit sa Ilog Pasig na mag-alaga ng mga itik. Ang layunin ay mapalalim ang ilog sa pamamagitan ng pagkuha ng suso o snail na kinakain ng mga itik. Hindi rin ito sinang-ayunan ni Donya Victorina dahil sa posibilidad na dumami ang itlog ng itik na kanyang pinandidirihan.

Kabanata 2: Sa ilalim ng kubyerta. Napadpad si Simon sa ilalim ng kubyerta kung saan makikipag-usap siya sa mga estudyanteng sina Basilio at Isagani. Sa kabila ng masikip na espasyo, pinag-uusapan ng mga pasahero ang iba't ibang bagay tulad ng paaralang balak itatag ng mga estudyante, ang kasintahan ni Isagani na si Paulita Gomez, at ang kaugnayan ng pag-inom ng serbesa sa katamaran ng mga Pilipino. Sina Basilio at Isagani, kapwa estudyante, ay nakikipag-usap kay Kapitan Basilio tungkol sa balak nilang paaralan na magtuturo sa wikang Kastila. Hindi sumang-ayon si Kapitan Basilio sa ideya, ngunit tutol dito ang dalawang binata. Nagpasya silang pag-usapan si Paulita Gomez, ang maganda, mayaman, at edukadang pamangkin ni Donya Victorina na kasintahan ni Isagani. Hinahanap naman ni Donya Victorina ang kanyang asawa na si Don Tiburcio de Espadaña na nagtatago sa bahay ni Padre Florentino, amain ni Isagani. Dumating si Simon at kinausap ang magkaibigan, at agad na ipinakilala ni Basilio si Isagani kay Simon. Pinag-usapan nila ang dahilan kung bakit hindi madalas bisitahin ni Simon ang lalawigan nila Basilio, na sinabi niyang mahirap at hindi makabibili ng alahas. Tinutulan ni Isagani ang sinabi ni Simon at sinabing hindi sila bumibili ng alahas dahil hindi naman nila ito kailangan. Inanyayahan ni Simon na uminom ng serbesa ang magkaibigan, ngunit tumanggi ang dalawa. Binanggit ni Simon na sinabi raw ni Padre Camorra na tamad ang mga Pilipino dahil sa pag-inom ng tubig at hindi ng serbesa. Sagot naman ni Basilio, sabihin daw ni Simon kay Padre Camorra na kung iinom siya ng tubig sa halip ng serbesa, marahil ay mawawala ang sanhi ng mga usap-usapan. Nagdagdag pa si Isagani na ang tubig ay maaaring maging malawak na karagatan kapag pinainit ng apoy. Binigkas ni Basilio ang isang tula ni Isagani tungkol sa pagtulong ng apoy at tubig sa pagpapatakbo sa makina (steam engine). Ngunit sinabi ni Simon na pangarap lang iyon dahil ang makina ay hahanapin pa.

Kabanata 3: Ang mga alamat. Nakatagpo ni Padre Florentino ang mga tao sa kubyerta na nagtatawanan habang pinag-uusapan ang pagkamulat ng mga Pilipino at ang pag-uusig sa mga bayarin sa simbahan. Dumating si Simon at ipinahayag ang kanyang pagsisisi sa pagkakataong hindi niya nasaksihan ang mga dinaanan ng bapor. Sa kanyang pananaw, hindi kawili-wili ang anumang lugar na walang alamat. Dahil dito, sinimulan ng Kapitan ang pagkukwento tungkol sa alamat ng malapad na bato. Ayon sa kanya, ito ay itinuturing na banal ng mga katutubo dahil sa paniniwalang tahanan ito ng mga espiritu. Ngunit nang tirahan ito ng mga tulisan, nawala ang takot sa espiritu at pumalit ang takot sa mga tulisan. Nabanggit din ang alamat ni Donya Geronima, may kasintahan sa Espanya at naging Arsobispo sa Maynila ang lalaki. Nagbalatkayo ang babae at sinundan ang kanyang kasintahan sa Maynila, hinihiling na tuparin ang pangako ng pagpapakasal. Ngunit ang Arsobispo ay nagpasyang itira ang babae sa isang yungib sa tabi ng Ilog Pasig. Habang pinag-uusapan ang alamat, pinuri ni Benzabe ang kwento at nainggit si Donya Victorina na nais ding tumira sa kuweba. Tinanong naman ni Simon si Padre Salvi kung hindi ba mas mainam na ilagay ang babae sa isang beateryo. Tugon ni Padre Salvi, hindi siya makakahatol sa mga ginawa ng isang Arsobispo. Ibinahagi naman ang alamat ni San Nicolas na nagligtas ng isang Intsik mula sa pagkamatay sa mga buwaya na naging bato matapos dasalan ng Intsik ang Santo. Paglapag ng bapor sa lawa, tinanong ni Benzabe sa Kapitan kung saan doon napatay ang isang Guevara, Navarra, o Ibarra. Itinuro ng Kapitan ang lugar at sinubukan pa ni Donya Victorina na hanapin ang bakas ng pagkamatay. Ayon kay Padre Salvi, kasama ng ama ang bangkay ng anak sa paglilibing. Binanggit naman ni Benzabe na ito ang pinakamurang paraan ng paglilibing, kaya nagtawanan ang iba, ngunit namutla si Simon at nanatiling tahimik. Ipinagpalagay na lamang ng Kapitan na nahihilo ito sa paglalakbay.

Kabanata 4: Si Kabesang Tales. Matanda na si Tandang Selo ang tumulong kay Basilio noong siya ay bata pa. Ang kanyang anak na si Kabesang Tales ay naging Kabesa de Barangay na may tatlong anak na sina Lucia, Tano, at Huli. Namatay sina Lucia at ang asawa ni Tales dahil sa malaria, kaya si Tano at Huli na lamang ang natira sa kanila. Dahil sa sipag at tiyaga, yumaman si Kabesang Tales. Nakipagsosyo siya sa mga namumuhunan sa bukid at nagsimula ng taniman ng tubo sa isang lupa sa gubat. Nang malaman niyang walang may-ari ang lupa, ipinagpatuloy niya ang kanyang negosyo. Balak din niyang pag-aralin si Huli sa kolehiyo upang makasabay siya kay Basilio, ang kinta nito. Subalit, nang umunlad ang bukid, inangkin ito ng mga prayle at pinagbayad ng buwis si Kabesang Tales. Tinaasan pa ng mga pari ang buwis hanggang sa hindi na kaya ni Tales. Nakipag-asunto siya sa mga prayle at ipinaglaban ang kanyang karapatan sa korte, ngunit natalo siya dahil sa impluwensya ng mga prayle sa gobyerno. Nang hindi na makabayad ng buwis, ipinagpatuloy ni Kabesang Tales ang paglaban sa pamamagitan ng pagbabantay sa kanyang lupa. Dinala niya ang kanyang baril, itak, at sa huli, palakol na kinumpiska ng mga prayle. Sa bandang huli, dinakip siya ng mga tulisan dahil may pera siya at nagbayad ng abogado para sa kaso niya. Hiningan siya ng 500 piso na pantubos. Para mabayaran ang pantubos, ibinenta ni Huli ang kanyang mga alahas maliban sa regalo ng kanyang nobyo. Nang kulangin ang pera, nagtrabaho si Huli bilang katulong sa bahay ni Hermana Penchang. Dahil dito, hindi na siya nakapag-aral.

Kabanata 5: Ang Noche Buena. Ng isang kutsero. Sa gabi ng Noche Buena, kasabay ng pag-uwi ni Basilio sa San Diego ay ang prisohan. Naantala siya sa biyahe dahil ang kutserong si Sinong ay nakalimutan ang kanyang sedula at pinahinto ng mga gwardiya sibil. Inabuso si Sinong, binugbog, at dinala pa sa himpilan bago pinayagang makaalis. Habang patuloy ang posisyon, nakita ni Sinong ang tatlong hari na sumasakay sa mga kabayo. Tinanong niya si Basilio tungkol sa hari ng mga Indio na nakatali sa kuweba ng San Mateo na hinihintay ng mga tao na makalaya upang ipagtanggol sila laban sa mga gwardiya sibil. Matapos dumaan ang prisohan, napansin ng gwardiya sibil na patay ang ilaw ng karomata ni Sinong, kaya't muli siyang pinagalitan at kinulong. Naiwan si Basilio at naglakad na lamang patungo sa bahay ni Kapitan Tiago. Sa kanyang paglalakad, napansin ni Basilio ang mga bahay na may kakaunting dekorasyon kumpara noong nakaraang taon. Dumaan siya sa bahay ni Kapitan Basilio kung saan may handaan at naroon sina Sinang, Simon, ang kura, at ang alperes. Napansin ni Basilio na si Simon ay abala sa pagbebenta ng kanyang mga alahas, samantalang ang kura at alperes ay nagpapabili rin ng mga alahas kay Kapitan Basilio. Nang parating si Basilio sa bahay ni Kapitan Tiago, ay nalaman niya mula sa mga katiwala ang mga nangyari sa bukid at ang pagkakadakip kay Kabesang Tales, ama ng kanyang nobya na si Huli.

Kabanata 6: Si Basilio. Sa kabanatang ito, ipinakilala si Basilio na lumisan sa bahay ni Kapitan Tiago sa madaling araw upang dalawin ang puntod ng kanyang ina sa gubat ng mga ibara. Sa pagbabalik-tanaw, naalala niya ang mga pangyayari isang taon na ang nakararaan kung saan inutusan siya na maghakot ng kahoy para sa paglilibing ng kanyang ina at ng isang sugatang lalaki. Matapos ang mga pangyayaring iyon, lumuwas si Basilio sa Maynila at dumanas ng hirap at gutom. Nagkataon naman na nadaanan siya ng karwahe ni Kapitan Tiago at Tiya Isabel. Sa huli, kinupkop siya ni Kapitan Tiago at pinag-aral sa Letran. Bagaman naging hamon ang kanyang unang taon sa Letran dahil sa kanyang kasuotan at sa mga taong nangmaliit sa kanya, nagpursigi si Basilio sa pag-aaral. Nang minsang sagutin niya ng maayos ang katanungan ng isang Dominikong guro, natuwa ang mga kaklase niya at naging sobresaliente si Basilio. Inutusan ni Kapitan Tiago si Basilio na mag-aral sa Ateneo Municipal kung saan pinili niyang kumuha ng medisina. Sa kanyang ikatlong taon, marunong na siyang manggamot at nakapag-ipon upang makabili ng magandang damit. Nasa huling taon na ng pag-aaral si Basilio ng medisina at balak niyang pakasalan si Huli pagkatapos niyang makatapos ng pag-aaral.

Kabanata 7: Si Simon. Habang nakatunghay si Basilio sa puntod ng kanyang ina, napansin niya ang isang ilaw na kumikislap sa malayo at may naririnig na mga yabag at kaluskos ng mga dahon. Habang papalapit ang mga ingay, natukoy niyang ito’y si Simon, ang mag-aalahas at mangangalakal na nagkukunwaring kaibigan ng mga may kapangyarihan, na tila may kinakalkal sa lupa gamit ang isang pala. Nagulat si Simon at naglabas ng baril, ngunit nang matiyak niyang si Basilio ito, nagpaliwanag siya. Sa kanilang pag-uusap, isiniwalat ni Simon ang kanyang tunay na pagkatao at ang kanyang mga plano. Ibinunyag niya kay Basilio na siya si Ibarra na muling nagbalik sa Pilipinas, hindi upang maghiganti para sa kanyang sariling kapakinabangan, kundi upang pabagsakin ang umiiral na sistema ng pamahalaan. Sinabi ni Simon na siya ay nagpakilala bilang mag-aalahas upang makalapit sa mga makapangyarihang tao at gamitin ang kanilang kasakiman laban sa kanila sa pamamagitan ng pag-agas at pagpapalaganap ng mga karahasan. Nais ni Simon na pukawin ang taumbayan at itulak ang mga ito sa paghihimagsik. Pinayuhan ni Simon si Basilio na huwag magpakatanga sa mga kampanya para sa Hispanisasyon at mga petisyon para sa pantay na karapatan sa mga Espanyol. Sa halip, hinikayat niya itong maging tapat sa kanyang sariling wika at kultura at pagtuunan ang pagpapalakas ng pambansang pagkakakilanlan upang sa hinaharap ay makamit nila ang tunay na kalayaan. Bagaman bukas sa mga sinabi ni Simon, ipinahayag ni Basilio na wala siyang ambisyon sa pulitika at nais lamang maglingkod sa bayan bilang isang doktor upang mapagaan ang pisikal na pagdurusa ng kanyang kapwa. Sinabi niya kay Simon na ang kanyang layunin ay sa gamot at hindi siya sang-ayon sa mga marahas na pamamaraan. Sa kabila nito, hinikayat pa rin siya ni Simon na pag-isipan ang kanilang pakikipaglaban sa sistema at ang kanyang responsibilidad sa bayan. Sa kabila ng hindi pagkakasundo sa mga pananaw, nagpaalam si Basilio at ipinangako ni Simon na palaging handa siyang tulungan ito sakaling magbago ang isip ni Basilio. Nang nag-iisa na si Simon, iniisip niya kung nagkamali siya sa pagtitiwala kay Basilio at pinagnilayan ang kanyang sariling sakripisyo para sa bayan. Ipinagpatuloy niya ang kanyang pangarap na pabagsakin ang mapang-aping sistema, ano man ang halaga, at umasa sa darating na araw ng pagbabago.

Kabanata 8: Maligayang Pasko. Nagsimula ang kwento sa paggising ni Huli ng maaga bago pa sumikat ang araw. Inakala niyang nagmilagro ang Birhen at hindi sisikat ang araw. Ngunit nang lumabas siya, nakita niyang patuloy pa rin ang pagbangon ng araw. Malamig ang simoy ng hangin at tahimik ang kapaligiran habang naghahanda siya ng almusal. Pinilit niyang maging kalmado at iniisip na hindi naman siya mawawala ng matagal at madalas siyang makakauwi upang bisitahin ang kanilang tahanan. Habang inaayos niya ang kanyang mga gamit sa tampipi, nakita niya ang locket na galing sa isang ketongin at nadama niya ang takot na baka mahawa siya sa sakit kaya mabilis niyang nilinis ang kanyang mga labi. Nakita niyang nagmamasid ang kanyang lolo na si Tandang Selo, kaya nagpaalam siya rito ng may pilit na ngiti. Bumaba siya ng bahay na tila masaya, ngunit nang muli niyang tanaw ang kanilang bahay, bumalik ang lungkot at nagsimulang umiyak si Huli sa tabi ng daan. Nadama ang bigat ng kanyang desisyon at ang lungkot ng paglisan. Samantala, si Tandang Selo ay nanatiling malungkot habang pinapanood ang mga tao sa kanilang magagarang kasuotan na patungo sa simbahan upang magdiwang ng Pasko. Napansin niyang wala na siyang mga regalo para sa mga bisita at naalala niyang hindi siya binati ni Huli ng Maligayang Pasko. Nang subukan niyang batiin ang mga kamag-anak, natuklasan niyang hindi na siya makapagsalita. Nawala na ang kanyang boses. Naging sanhi ito ng pagkabigla sa mga tao at nagsimula silang magsigawan sa takot at pagtataka.

Kabanata 9: Si Pilato. Sa kabanatang ito, ikinuwento ang mga pangyayari matapos mabihag si Kabesang Tales ng mga tulisan. Ang balita tungkol sa pagkakabihag ni Kabesang Tales ay kumalat sa buong bayan. Iba-iba ang naging reaksyon ng mga tao; ang ilan ay nalungkot, habang ang iba ay nagkibit-balikat lamang dahil para sa kanila wala naman silang kasalanan o pananagutan sa nangyari. Ang tenyente ng gwardiya sibil ay walang ipinakitang pag-alala; sinunod lamang niya ang utos na kumpiskahin ang mga armas at gawin ang kanyang tungkulin. Nag-organisa siya ng mga ekspedisyon laban sa mga tulisan at dinala sa bayan ang mga hinihinalang tao, ngunit hindi natagpuan si Kabesang Tales sa kanilang hanay. Si Padre Clemente, ang prayleng administrador, ay iniwasan ang pananagutan at iginiit na wala siyang kinalaman sa nangyari. Para sa kanya, ginagawa lamang niya ang kanyang tungkulin at wala siyang kasalanan kung may mga tulisan. Kung hindi sana nagmamatigas si Kabesang Tales at tumigil na lamang sa bahay, hindi sana siya nabihag. Ipinasa-Diyos na lamang ng pari ang nangyari bilang parusa sa mga tumututol sa kanilang pamamahala. Si Hermana Penchang, ang relihiyosang babae na pinaglilingkuran ni Huli, ay nagbuntong-hininga at nagdasal ng malaman ang balita. Sa kanyang paniniwala, ang nangyari ay parusa ng Diyos sa mga makasalanan. Para sa kanya, si Huli ay makasalanan dahil sa hindi nito maayos na natutunan ang mga dasal. Kaya pagsusumikapan niyang turuan si Huli ng mga dasal at mga aral na mula sa mga libro ng mga pari. Hindi pinayagan ni Hermana Penchang na bumalik si Huli sa nayon upang alagaan ang kanyang lolo dahil kailangan niyang magtrabaho upang mabayaran ang utang na 500 piso. Nang malaman ni Hermana Penchang na si Basilio ay pupunta sa Maynila upang kunin ang kanyang ipon para tubusin si Huli sa pagiging alila, lalo siyang natakot na baka tuluyan ng mapasama ang dalaga. Sa pag-aakalang tinutulungan niya si Huli, pinabasa niya rito ng paulit-ulit ang librong *Tandang Basyo*, makunat na nagsasaad ng mga aral laban sa pagpunta ng mga kabataan sa Maynila upang mag-aral. Habang nakakulong si Kabesang Tales, ginamit ng mga pari ang pagkakataon upang ilipat ang mga bukirin ni Tales sa ibang nagnais magkaroon nito, ng walang anumang pagkonsiderar o hiya. Nang bumalik si Kabesang Tales at nakita niyang ang kanyang mga bukirin ay nasa pagmamay-ari na ng iba, nawala ang kanyang kaligayahan. Nakita niya ang sakripisyo ng kanyang ama at anak na babae, ngunit nanatili siyang tahimik. Umupo lamang siya sa tabi ng kanyang amang si Tandang Selo at halos hindi nagsalita sa buong araw. Pinanood lamang ang unti-unting pagguho ng kanilang mga pangarap.

Kabanata 10: Kayamanan at karalitaan. Dumating si Simon kasama ang kanyang mga katulong na may dalang dalawang baul ng mga alahas. Dahil pinakamalaki ang bahay ni Kabesang Tales sa lugar at nasa pagitan ng San Diego at Tiani, doon siya nagpasya na tumigil ng isang araw at isang gabi. Sa umpisa, kinabahan si Kabesang Tales dahil wala siyang maihahandog kay Simon na tulad ng tradisyong Pilipino. Ngunit si Simon ang nagdala ng lahat ng kailangan. Nang tanungin ni Simon si Tales kung sapat na ang kanyang baril bilang proteksyon laban sa mga tulisan, walang gaanong sagot si Tales. Nagtipon-tipon ang mga tao upang makita ang mga alahas ni Simon. Naroon si Kapitan Basilio kasama ang kanyang pamilya at si Hermana Penchang na gustong bumili ng singsing para sa Birhen ng Antipolo. Si Huli ay naiwan sa bahay nagbabasa ng isang aklat na ipinagbilin ni Hermana Penchang na kanyang kabisaduhin. Binuksan ni Simon ang kanyang mga baul at inilabas ang iba't ibang uri ng alahas: mga kwentas, singsing, at mga relikyaryo na sinasabing nagmula pa sa sinaunang panahon. Ang mga taong naroroon ay humanga sa mga alahas, lalo na sina Kapitan Basilio at Sinang. Ipinakita ni Simon ang iba't ibang mamahaling bato, kabilang na ang mga diyamante may iba't ibang kulay, ruby, esmeralda, at sapiro. Habang pinagmamasdan ang mga ito, naramdaman ni Kabesang Tales ang matinding lungkot at inggit dahil sa yaman na nakikita niya habang siya ay lugmok sa hirap. Ibinunyag ni Simon na sa kanyang mga alahas, maaaring makontrol ang kapalaran ng tao; maaaring magbigay ng buhay o magdulot ng kamatayan. Binanggit niya na may kakayahan siyang paalisin o pakawalan ang isang tao gamit lamang ang isang maliit na bato. Napansin ni Simon na si Kabesang Tales ay tila interesado ngunit nag-aalangan, kaya tinanong niya ito kung mayroon itong alahas na gustong ipagbili. Nang maalala ni Sinang ang kwentas ni Maria Clara, hinanap ito ni Kabesang Tales. Sinubukan ni Simon na bilhin ang kwentas sa halagang 500 piso, ngunit nagdadalawang-isip si Tales dahil gusto muna niyang kumonsulta sa anak niyang si Huli. Sa kanyang paglalakbay, nakita ni Kabesang Tales ang pari na tagapangasiwa at ang bagong umuupa sa kanyang lupa. Ang nakitang eksena ay nagdulot ng matinding galit sa kanya at nagpasiya siyang sundan ang mga ito. Hindi na bumalik si Tales kay Simon ng gabing iyon, at kinabukasan natagpuan ni Simon na nawawala ang kanyang baril at may sulat na iniwan si Tales. Ang sabi ni Tales sa sulat ay humihingi siya ng paumanhin sa pagkuha ng baril dahil kailangan niya ito para sumali sa mga tulisan, kapalit ang kwentas na nais bilhin ni Simon. Kinabukasan, nalaman na may tatlong pinatay noong gabing iyon: ang pari, ang bagong umuupa, at ang asawa nito. Lahat sila ay natagpuang patay na may lupa sa bibig. Sa tabi ng bangkay ng babae ay may papel na may nakasulat na “Tales” na sinulat ng daliring isinawsaw sa dugo. Si Tandang Selo naman ay dinakip ng mga gwardiya sibil dahil hindi nila natagpuan si Kabesang Tales.

Kabanata 11: Sa Los Baños. Sa kabanatang ito, ipinakita ang isang araw sa Los Baños kung saan nagbakasyon ang Kapitan Heneral at ang kanyang mga kasamahan. Matapos mabigo sa pangangaso sa Bosoboso, ang Heneral, kasama ang mga pari, sundalo, at musikero, ay umuwi ng walang nahuling hayop—isang bagay na kinatakutan ng mga lokal na opisyal na baka magdulot ng galit ng Heneral. Sa kabila nito, tila natutuwa ang Heneral dahil hindi siya mapapahiya kung sakaling pumalya sa pangangaso sa Los Baños. Habang naglalaro ng baraha kasama ang mga paring sina Padre Sibyla, Padre Irene, at Padre Camorra, naging tampok ang iba’t ibang usapan mula sa mga personal na patutsada hanggang sa mga isyu ng gobyerno at edukasyon. Habang naglalaro, tinalakay rin nila ang ilang mahahalagang usapin tulad ng petisyon ng mga estudyante para sa pagbubukas ng akademya ng wikang Kastila na naging sentro ng diskusyon at mga argumento. Si Benzabe, isang manunulat at mamamahayag na laging kumakampi sa mga makapangyarihan, ay nandoon din at aktibong nakikisali sa mga usapan. Sa kabila ng kanyang pagiging kritiko, palagi niyang sinusuportahan ang mga pananaw ng mga pari at opisyal upang mapanatili ang kapangyarihan ng pamahalaan at simbahan. Nagkaroon ng mainit na argumento tungkol sa petisyon ng mga estudyante kung saan tinutulan ni Padre Sibyla ang pagbubukas ng akademya dahil sa takot na mawala ang impluwensya ng mga pari, samantalang sinuportahan ito ni Padre Irene at ni Padre Fernandez. Nagpahayag din ng opinyon si Simon na mas delikado ang mga tulisan sa loob ng pamahalaan kaysa sa mga nasa kabundukan at iminungkahi ang higit na paghihigpit sa paggamit ng mga armas sa bansa. Sa huli, naputol ang diskusyon ng ipahayag ng Kapitan Heneral na ipagpapaliban ang desisyon ukol sa petisyon ng mga estudyante. Napag-usapan din ang kaso ni Huli at ang paghingi nito ng tulong para sa paglaya ng kanyang lolo, na nauwi sa pagbibigay ng utos ng Kapitan Heneral na palayain ang matanda—isang patunay ng kanyang pakitang-taong habag.

Kabanata 12: Placido Penitente. Sa kabanatang ito, ipinakikita ang paghihirap ng kalooban ni Placido habang pumapasok siya sa Unibersidad ng Santo Tomas. Hindi pa man nagtatagal mula nang dumating siya sa Maynila mula sa kanilang bayan, nais na niyang bumalik at huminto sa pag-aaral dahil sa matinding pagkabagot at panghihinawa. Gayunpaman, patuloy siyang pinapayuhan ng kanyang ina na tapusin ang kanyang pag-aaral upang huwag masayang ang kanilang sakripisyo. Si Placido ay kilala sa kanilang bayan bilang isa sa pinakamahusay na estudyante sa Latin sa paaralang pinamamahalaan ni Padre Valerio. Subalit, sa kabila ng kanyang katalinuhan at reputasyon bilang mahusay na estudyante, nawalan siya ng gana sa pag-aaral sa Maynila. Wala siyang mga bisyo tulad ng pagsusugal o pag-ibig na maaaring maging sanhi ng kanyang kawalang-gana sa pag-aaral. Hindi rin siya mahilig sa mga bagay na bumabagabag sa ibang kabataan. Habang naglalakad si Placido patungo sa Unibersidad, nakasalubong niya ang kaklase niyang si Juanito Pelaez, ang paboritong estudyante ng mga guro at isang mapagbirong tao. Ikinuwento ni Juanito ang kanyang masasayang karanasan sa bakasyon kasama ang isang kura na si Padre Camorra, kung saan sila’y nagpakalasing at naglibang sa pakikisalamuha sa mga dalaga sa bayan. Pinag-usapan din nina Juanito at Placido ang mga nangyari sa mga nakaraang araw sa klase. Bukod dito, inanyayahan ni Juanito si Placido na huwag pumasok sa klase at mag-picnic na lang. Ngunit matatag si Placido dahil naaalala niya ang paghihirap ng kanyang ina para sa kanyang pag-aaral. Bago pumasok sa Unibersidad, hiningan si Placido ng kontribusyon para sa monumento ni Padre Baltazar at para sa selebrasyon ng araw ng pangalan ng kanilang propesor. Si Juanito ang nangunguna sa pangongolekta ng pera at ginagawang katuwaan ang pangangalap ng pondo para mapansin sila ng mga guro. Nang makarating sila sa Unibersidad, abala ang mga estudyante sa paghihintay sa mga guro at nagkukumpulan sa iba’t ibang grupo. Nagpapalitan sila ng mga kaalaman at kuro-kuro sa kanilang mga aralin habang pinagmamasdan ang mga babaeng pumapasok sa simbahan malapit sa Unibersidad. Dumating si Paulita Gomez, ang sinisinta ni Isagani, at agad itong napansin ng mga estudyante. Nagsimula na ang klase ng pisika kaya’t nagsipasok na ang mga estudyante. Hiningan si Placido ng pirma para sa isang petisyon laban sa pagtatayo ng isang akademya para sa wikang Kastila, ngunit tumanggi si Placido dahil nais muna niyang basahin ang dokumento. Pagpasok niya sa klase, na-late siya at nabigyan ng marka ng pagliban. Naalala niya ang kahalagahan ng pagpapakilala sa kanyang guro upang magkaroon siya ng pagkakataon sa eksaminasyon, kaya kahit masama ang loob, pumasok pa rin siya sa klase ng may ingay na agad napansin ng kanilang propesor—tanda ng pagkadismaya sa kanyang pagpasok.

Kabanata 13: Klase sa Pisika. Ang silid ng klase sa pisika ay isang mahabang rectangular na bulwagan na may maluluwang na bintana at mga batong hagdanan na may kahoy. Nakaayos ang mga estudyante ayon sa kanilang mga apelyido. Wala masyadong palamuti ang silid at ang mga kagamitan sa pisika ay nasa isang aparador. Si Padre Millon, isang Dominikong pari at batang propesor sa klase sa pisika, ay kilala sa pilosopiya mula sa Kolehiyo ng San Juan de Letran. Nasa tapat ng pintuan at sa ilalim ng larawan ni Santo Tomas de Aquino ang upuan ng propesor. Una niyang tinawag ang antukin estudyante na parang eskuba ang buhok. Sunod naman si Pelaez. Sumenyas si Pelaez kay Placido sa pamamagitan ng pagtapak sa paa nito na para bang sinasabi na idikta sa kanya ang sagot. Dahil dito’y napasigaw sa sakit si Placido at siya’y napagalitan ni Padre Millon. Tinawag siya nito na “espiritu sastre” at “pakialamero.” Siya tuloy ang pinagbalingan ng pari. Nahirapan si Placido na sagutin ang mga tanong ng propesor at tinawag pa siyang “Placidong tagadikta” dahil sa wala siyang masabi. Naglagay ng guhit ang propesor kay Placido. Tumutol si Placido at nagpaliwanag, ngunit inihagis niya ang kanyang aklat, tumindig, at walang galang na umalis sa klase. Nagulat ang klase sa ginawa ni Placido. Nagsermon at nagmura si Padre Millon hanggang sa tumugtog ang kampanilya—senyales na tapos na ang klase.

Kabanata 14: Sa bahay ng mga mag-aaral. Ang bahay na tinitirhan ni Makaraig ay malaki at maluwang, na tila isang paaralan sa umaga at nagiging isang maingay na tambayan ng mga mag-aaral pagdating ng 10 ng umaga. Sa bahay na ito, makikita ang iba’t ibang gawain ng mga kabataan: may naglalaro, nag-eehersisyo, tumutugtog ng mga instrumento, nagsusulat ng mga sanaysay o liham sa kanilang mga nobya, at kung anu-ano pa. Sa bahay ni Makaraig, isang mayamang estudyante at kumukuha ng kursong abogasya, nagtipon ang mga kilalang mag-aaral na sina Isagani, Sandoval, P. Camorra, at Pelaez. Layon ng pagtitipon na ito ang talakayin ang plano para sa pagtatag ng akademya ng wikang Kastila. Naniniwala sina Isagani at Sandoval na magiging matagumpay ang pagbubukas ng akademya, ngunit si P. Camorra ay may pag-aalinlangan. Nagpalitan sila ng kuro-kuro at nagsagawa ng debate hinggil sa maaaring maging hakbang para sa paaralan. Si Sandoval ang sumisimbolo sa mga Kastilang may malasakit at pagpapahalaga sa mga Pilipino. Inilahad ni Makaraig ang mabuting balita na si Padre Irene ang kanilang tagapagtanggol laban sa mga tutol sa kanilang layunin. Idinagdag pa niya na kinakailangan nilang makuha ang suporta ni Don Custodio, isa sa mga mataas na opisyal ng paaralan. Ang dalawang tao na maaaring lapitan upang kumbinsihin si Don Custodio ay sina Ginoong Pasta, isang abogado, at ang mananayaw na si Pepay. Sa huli, napagdesisyunan nila na lumapit kay Ginoong Pasta sa pangunguna ni Isagani upang maging marangal ang kanilang paraan sa paghingi ng tulong. Ngunit kung sakaling hindi magtagumpay si Isagani, doon lamang nila gagamitin ang tulong ng mga mananayaw o ang ibang impluwensya.

Kabanata 15: Ginoong Pasta. Dinalaw ni Isagani si Ginoong Pasta, na isa sa mga pinakamatalinong abogado sa Maynila. Si Ginoong Pasta ay madalas konsultahin ng mga pari sa kanilang mga suliranin, kaya’t siya ay may malaking impluwensya. Nang makapasok na si Isagani sa opisina, pagkatapos ng mahabang paghihintay sa dami ng mga kliyente, hindi siya pinansin agad ng abogado at nagpatuloy ito sa pagsusulat. Nang matapos si Ginoong Pasta sa kanyang pagsusulat, sila ay nagsimulang mag-usap at inilahad ni Isagani ang layunin ng mga estudyante na humihingi ng suporta mula kay Ginoong Pasta ukol sa kanilang petisyon para sa pagtuturo ng wikang Kastila. Nilinaw ni Isagani na nais lamang nilang humingi ng gabay mula kay Ginoong Pasta sakaling konsultahin siya ni Don Custodio. Ngunit kahit pakinggan ni Ginoong Pasta si Isagani, hindi ito nagpakita ng interes na makialam sa usapin. Sinubukan ni Ginoong Pasta na lituhin si Isagani gamit ang mga paligoy-ligoy na paliwanag tungkol sa mga batas, mga kautusan, at mga dekreto. Ipinakita ni Ginoong Pasta na tila delikado para sa isang tulad niya ang makialam dahil marami siyang interes na dapat protektahan. Sinasabi niyang mahal niya ang bayan, ngunit may mga limitasyon ang kanyang pakikilahok. Nagpahayag si Isagani ng kanyang pananaw na ang mga gobyerno ay dapat nakikinig sa kanilang mga mamamayan dahil sila ang higit na nakakaalam ng kanilang pangangailangan. Ngunit sa kabila ng mga argumento ni Isagani, nanatiling matigas si Gino

Kabanata 22

Kasama ay nag-alinlangan at nagpan dahil na distorbo. Kabanata 22 ang palabas. Sa kabila ng pagkaantala ng palabas, puno pa rin ang tao ang dulaan habang hinihintay ang pagdating ng Kapitan Heneral. Huli siyang dumating at naupo sa palko may pulang kurtina. Bago pa man siya dumating, nagkaroon ng kaguluhan ng may isang lalaki na ayaw ibigay ang upuan ni Don Primitivo, na nagdulot ng ingay at aliw sa mga naiinip na manonood. Naroon din sa teatro si Pepay, ang mananayaw, sa pulong ibinigay ni Makaraig upang maimpluwensyahan si Don Custodio na paboran ang plano ng mga estudyante tungkol sa akademya. Nandon din si Don Manuel, na panay ang pasaring kay Don Custodio dahil sa pagpunta nito sa palabas na dati niyang kinokondena. Habang abala ang lahat sa palabas, ang mga estudyante tulad nina Makaraig, Sandoval, at Pecson ay masaya dahil umaasa silang magiging paborable ang desisyon ni Don Custodio. Subalit si Isagani ay malungkot at galit dahil nakita niya si Paulita na kasama si Juanito Pelaez sa isang palko. Nabaling ang kanyang atensyon sa magulong damdamin at hindi na niya pinansin ang palabas sa entablado. Umawit sina Gertrude at Cepeda, na nagbigay aliw sa madla, kabilang si Padre Irene na naroon upang manmanan ang palabas sa utos ni Padre Salvi. Namukha ni Serpolette si Padre Irene bilang isang dati niyang kakilala mula sa Europa. Kaya't nagpatuloy ang masayang pagtatalo ng mga tauhan sa entablado. Samantala, may isang babaeng dumating na ipinagmamalaki ang kanyang pagdating ng huli, ngunit nagalit siya ng makita ang isang bakanteng palko. Sinutsutan siya ng mga tao at tinawag niya silang ungas, na lalo pang nagpalala ng kaguluhan. Sa kabilang banda, si Ben Zayb, ang kritiko, ay patuloy na nanunuligsa sa palabas at sinasabing walang halaga ang mga nagsiganap at hindi ito tunay na sining. Ang ilang kalalakihan naman ay sabik na sabik na makita ang sayaw na Kan-Kan, ngunit nabigo sila dahil hindi ito itinanghal. Napansin din ng mga manonood ang bakanteng palko ni Simon na hindi niya sinipot. May mga nagsabing nakita siyang kasama ni Mr. J at may binigyan ng kwentas, isa sa mga artista. Ang pagkawalang ito ni Simon ay nagdulot ng mga bulung-bulungan at mga haka-haka na siya'y maaaring abala sa ibang in o may sinusubukang gawin na makaimpluwensya sa mga tao. Napag-usapan ng mga estudyante ang desisyon ni Don Custodio tungkol sa kanilang akademya. Bagaman inaprubahan ang kanilang petisyon, ipaiilalim ang pamamahala nito sa isang relihiyosong orden, malamang sa mga Dominicano ng Unibersidad ng Santo Tomas. Sa halip na magdiwang, labis silang nadismaya at nagpasya na lamang magpunta sa isang panciteria upang magdaos ng simpleng salo-salo na puno ng sarkasmo at pagalipusta sa kanilang kabiguan.

Kabanata 23

Kabanata 23: Isang Bangkay. Hindi nagpunta sina Simon at Basilio sa dulaan. Bandang ika-6 ng gabi, si Simon ay umalis sa kanyang bahay at bumalik ng dalawang beses kasama ang iba't ibang tao. Sa ika-8 ng gabi, nakita siya ni Makaraig malapit sa kumbento ng Santa Clara habang tumutunog ang kampana ng simbahan na nag-aanunsyo ng isang patay. Sa ika-9 ng gabi naman, nakita siya ni Camaron Coco sa paligid ng dulaan kasama ang isang estudyanteng binilhan niya ng tiket bago muling naglaho sa dilim. Si Basilio, sa kabilang banda, ay hindi rin nagpunta sa teatro. Sa halip, abala siya sa pag-aaral at pag-aalaga kay Kapitan Tiago na patuloy na lumalala dahil sa labis na paggamit ng opio. Madalas siyang pagsalitaan ng masakit at abusuhin ng may sakit, ngunit patuloy siyang nagtiis dahil sa utang na loob at pagmamahal sa kasintahang si Juli. Sina Simon at Padre Irene ay nagsabi kay Basilio na pagtiisan at gamutin si Kapitan Tiago. Sa kalagitnaan ng gabi, dumating si Simon sa bahay ni Basilio at muli silang nagkita. Tinanong ni Simon ang kalagayan ni Kapitan Tiago at ipinaliwanag ni Basilio na labis ng malubha ang kalagayan nito dahil sa pagkalat ng lason sa kanyang katawan. Sinabi ni Simon na tulad ng katawan ni Kapitan Tiago, ang Pilipinas ay puno ng lason at nanganganib din. Muling inudyukan ni Simon si Basilio na sumama sa himagsikan laban sa mga Kastila at sinabing lahat ng hindi tutulong ay ituturing na kaaway. Nagmungkahi si Simon na tulungan ni Basilio na iligtas si Maria Clara mula sa kumbento ng Santa Clara habang nagkakagulo ang lungsod. Gayunpaman, sinabi ni Basilio na huli na ang lahat dahil pumanaw na si Maria Clara ng araw ding iyon. Hindi matanggap ni Simon ang balita at pilit na tinatanggi ang katotohanan. Nalaman din ni Basilio na si Maria Clara ay pumanaw mula sa isang sulat ni Padre Salvi na ipinadala kay Padre Irene. Nang malaman ni Kapitan Tiago ang pagkamatay ng kanyang anak, nagpasya itong magpakalunod sa opio sa sobrang kalungkutan. Nang makumpirma ni Simon ang masamang balita, labis siyang nasaktan, nagalit, nawalan ng lakas, at umalis siya ng silid na tila nawawala sa sarili. Habang paalis, narinig ni Basilio ang mga daing ng hinagpis ni Simon dahil sa nangyari. Nawalan ng gana si Basilio na magpatuloy sa kanyang pag-aaral at nagmuni-muni sa mapait na kapalaran nina Simon at Maria Clara na parehong nasawi sa gitna ng kanilang mga pangarap at pag-asa.

Kabanata 24

Kabanata 24: Mga Pangarap. Naglakad si Isagani sa Malecon de Manila upang makipagkita kay Paulita na nagtakda ng tagpuan. Alam niyang pag-uusapan nila ang nangyari sa teatro noong nakaraang gabi kung saan nakita niyang kasama ni Paulita si Juanito Pelaez. Bagaman buo na ang loob ni Isagani na humingi ng paliwanag at lumayo kay Paulita, natunaw ang kanyang sama ng loob nang makita niya itong ngumingiti sa kanya. Dumating sina Paulita, kasama ang kaibigan at si Donya Victorina. Mabilis na nagpakawala si Donya Victorina ng tanong tungkol sa pagtatago ni Don Tiburcio, ngunit sinabi ni Isagani na wala siyang nalalaman sa usapan. Nabanggit ni Donya Victorina ang posibilidad na magpakasal siya kay Juanito Pelaez, isang ideya na ikinatuwa nina Isagani at Paulita. Kahit na nagkaroon ng pagkakataon si Isagani na magsalita laban kay Juanito, pinili niyang purihin ito sa kabila ng kanyang nararamdaman. Pinagbigyan ni Donya Victorina sina Isagani at Paulita na mag-usap ng pribado, na siyang nagbigay daan sa pagpapalitan nila ng mga pangarap. Pangarap ni Isagani na balang araw ang mga isla ay tatawirin ng mga tren at magkakaroon ng mga pabrika at gusali. Inaisip niya na ang bayan ay magiging malaya at magiging masagana kung saan ang bawat isa ay magtutulungan para sa ikabubuti ng lahat. Ngunit nagdududa si Paulita sa mga ito, na sinabing maaaring mga pangarap lamang ang lahat ng iyon. Napaisip si Isagani na kahit hindi magtagumpay ang kanilang layunin, magiging masaya na siyang mamatay sa ngalan ng kanilang bayan at maipagmamalaki ni Paulita ang kanyang sakripisyo.

Kabanata 25

Kabanata 25: Tawanan at Iyakan. Nagdaos ng isang salu-salo ang mga mag-aaral sa Panciteria Macanista de Buen Gusto bilang pagdiriwang sa tagumpay na inirekomenda ni Padre Irene tungkol sa usapin ng pagtuturo ng wikang Kastila. Lahat sila’y naroon, kabilang sina Sandoval, Makaraig, Pecson, at Isagani. Sa kabila ng tawanan at biruan, ramdam ang kanilang sama ng loob at hinanakit sa sistema dahil madalas na hindi natutugunan ang kanilang mga hangarin at inaasahan ng gobyerno. Dumating si Isagani na puno ng saya, ngunit kapansin-pansin ang pagkawala ni Juanito Pelaez. Nabanggit ni Tadeo na mas mainam sana kung si Basilio ang inimbitahan imbes na si Juanito, dahil malalasing pa raw sana nila ito at baka sakaling makuha ang mga lihim tungkol sa nawawalang bata at sa isang mongha. Inialay ng mga mag-aaral ang iba’t ibang pagkain sa mga kilalang personalidad: ang pansit lomi ay para kay Don Custodio, ang lumpiang Intsik ay para kay Padre Irene, at ang torta ay para sa mga pari. Sa kabila ng kasiyahan, may mga pagtutol, tulad ni Isagani na hindi sang-ayon sa pagkukumpara ng mga pari sa alimasag, at sinang-ayunan naman ito ni Tadeo. Nagbigay ng mga talumpati sina Tadeo at Pecson na puno ng mga birong patama sa mga pari at sa pamahalaan. Binanggit ni Pecson ang patuloy na pakikialam ng mga pari mula pagkabata hanggang sa libingan. Ang pansit gisado naman ay inialay ni Makaraig sa pamahalaan at sa bayan bilang simbolo ng mga Pilipino na pinakikinabangan ng mga Tsino, katulad ng kung paano pinakikinabangan ang bayan. Subalit habang nagbibiruan, naging malinaw na may seryosong mensahe ang kanilang mga patutsada: ang kanilang pagkadismaya sa sistema at sa pamahalaan. Napansin nilang may nanonood at nagmamanman sa kanila mula sa labas, tila may mga espya, na ikinagalit ni Makaraig at ng iba pang mag-aaral. Nahuli nila ang isang utusan ni Padre Sibyla, bise-rektor ng Unibersidad, na pasimpleng sumakay sa karwahe ni Simon. Sa dulo, ang salo-salo ay natapos sa halakhak at biruan, ngunit may kahalong pangamba at pagkadismaya sa kanilang nararamdaman tungkol sa kanilang hinaharap sa ilalim ng mga pari at gobyerno.

Kabanata 26

Kabanata 26: Mga Paskil. Maagang nagising si Basilio upang dalawin ang kanyang mga pasyente sa ospital at asikasuhin ang kanyang lisensyatura sa pamantasan. Plano rin niyang kausapin si Makaraig upang humiram ng pera dahil sa nagastos niya sa pagtubos kay Juli at sa pagpapabahay sa kanyang pamilya. Habang naglalakad, hindi niya napansin ang kakaibang kilos ng mga estudyanteng nag-uusap at nagbubulungan sa San Juan de Dios. Nasalubong niya ang isang propesor na malapit sa kanya at tinanong siya kung kasama siya sa isang hapunan noong nakaraang gabi. Napagtanto ni Basilio na may malalang nangyari kaya’t pinayuhan siya ng propesor na umuwi agad at sirain ang anumang dokumentong maaaring [Musika] makapagpahinga nitong kinalaman. Dahil sugatan si Simon at nakakulong sa bahay, puro estudyante ang sangkot sa gulo sa Unibersidad. Nalaman niyang may natagpuang mga paskil na naglalaman ng mga mapanghimagsik na pahayag at pagbabanta. Sinabi ng mga estudyante na maraming mga miyembro ng kanilang asosasyon ang paparusahan at maaaring arestuhin. Bagaman kinakabahan, nagpasya si Basilio na dumaan sa Unibersidad upang makita kung ano ang nararapat niyang gawin. Nakita niya si Isagani na nagagalit sa mga kaklase dahil tila takot ang mga ito sa nangyari. Sinasabi ni Isagani na dapat harapin ang sitwasyon ng may tapang at huwag umatras sa laban; hindi mahalaga kung sino ang sumulat ng mga paskil, mas mahalaga ang kanilang paninindigan. Sa huli, nagdesisyon si Basilio na umalis at puntahan si Makaraig upang asikasuhin ang kanyang utang. Pagdating niya sa bahay ni Makaraig, nahuli siya ng mga gwardiya dahil kasama ang pangalan niya sa listahan ng mga estudyanteng pinaghihinalaang may kinalaman sa mga paskil. Kasama si Makaraig, inaresto sila at isinakay sa karwahe patungo sa pamahalaang sibil. Sa sasakyan, ipinagtapat ni Basilio kay Makaraig ang kanyang sadya at nangako si Makaraig na tutulungan siya sa kanyang pangangailangan habang nagbibiro na imbitahan ang mga gwardiya sa kanilang pagtatapos sa hinaharap.

Kabanata 27

Kabanata 27: Ang Pari at ang Pilipino. Nagkaroon ng mahalagang pag-uusap sina Padre Fernandez at Isagani na nagbigay daan sa isang matinding palitan ng kuro-kuro. Hinangaan ni Padre Fernandez si Isagani dahil sa kanyang tapang at paninindigan, ngunit agad ring nagpakita ng pag-aalala sa mga hinaing na inilabas ng binata tungkol sa mga pari, partikular na sa mga Dominikong katedratiko. Naging tapat si Isagani sa kanyang mga saloobin at diretsahang sinabi na ang mga pari ay mga tagapag-alaga ng edukasyon na sa halip na magpalaya ng kaisipan ay pinipigilan ang alam ng mga Pilipino upang manatili silang sunod-sunuran. Binatikos niya ang mga pari bilang mga tagapagsilbi ng karunungan na hindi nais na palayain ang kaisipan ng mga Pilipino upang hindi nila tuligsain ang mga pari at ang kanilang mga gawain. Sinabi ni Isagani na ang kalayaan, karunungan, at katarungan ay hindi maaaring paghiwalayin at itinuturing niyang malaking pagkakamali ng mga pari ang hindi pagtupad sa kanilang tungkulin na magbigay ng wastong edukasyon. Ayon sa kanya, ang patuloy na pang-aalipin ng mga pari sa mga Pilipino ay nagtutulak sa bayan na maging mapagkunwari at mawalan ng dignidad. Sa kabilang banda, ipinaliwanag ni Padre Fernandez na ang edukasyon ay dapat ibigay lamang sa mga karapat-dapat, ngunit iginiit ni Isagani na ang mga pari mismo ang naghulma sa kasalukuyang kalagayan ng kabataang Pilipino. Binanggit niya na ang isang bayan na inaalipin ay nagiging mapagkunwari at lumilikha ng mga alipin, na siyang nangyayari sa kanilang lipunan. Sa huli, kinilala ni Padre Fernandez ang kanyang pagkatalo sa usapan laban sa isang estudyanteng Pilipino na mas matapang at matuwid ang paninindigan. Inamin ng pari na kahit siya ay nahaharap sa kagipitan sa pagitan ng kanilang tungkulin at ng pamahalaan, na madalas nilang ginagawang dahilan sa kanilang mga pagkukulang. Tinapos ni Isagani ang usapan sa pangaral na ang mga pari ay dapat tumigil sa pagtago sa likod ng pamahalaan at harapin ang kanilang responsibilidad sa bayan.

Kabanata 28

Kabanata 28: Pagkatakot. Lumaganap ang balita sa pahayagang *El Grito* hinggil sa hula ni Ben Zayb na magkakaroon ng kaguluhan sa Pilipinas dahil sa edukasyon. Ayon kay Ben Zayb, ang edukasyon ay nakapipinsala at delikado para sa bansa, at ang mga nangyaring insidente ay tila nagpapatunay sa kanyang mga sinasabi. Dahil dito, nabalisa ang mga tao, lalo na ang mga Intsik, mga pari, at ang Kapitan Heneral. Ang mga pari na kadalasang bumibisita sa tindahan ni Quiroga ay hindi nagpakita, dahilan upang mag-panic ang mangangalakal na Intsik sa takot na baka maganap ang kaguluhan. Nagtungo si Quiroga sa bahay ni Simon upang itanong kung dapat na niyang gamitin ang mga armas na nakatago sa kanyang bodega, gaya ng payo ng alahero, ngunit tumanggi si Simon na makipagkita kanino man at sinabing hayaan na lamang ang mga bagay sa kanilang kalagayan. Hindi rin siya tinanggap ni Don Custodio na abala sa paghahanda ng plano sakaling magkaroon ng paglusob. Nang puntahan ni Quiroga si Ben Zayb, nakita niyang ito’y armado ng mga baril, kaya’t agad na umuwi si Quiroga at nagkunwaring may sakit dahil sa takot. Lumaganap pa ang mga bali-balita na magsasanib-puwersa ang mga mag-aaral at mga tulisan mula sa San Mateo upang magpasimuno ng kaguluhan. May mga balita ring nagsasabing may mga barkong Aleman na nasa baybayin upang suportahan ang pag-aalsa. Ang mga usapan tungkol sa mga posibleng plano ng mga estudyante ay nagdulot ng takot sa marami, at may mga mungkahi na gamitin ang pagkakataon upang magpatupad ng marahas na mga hakbang, tulad ng pagdakip at pagpapabilis sa mga pinaghihinalaang filibustero. Sa kabila ng pag-iingat ng ilan, nagkaroon pa rin ng mga insidente ng kaguluhan at patayan. Isang sundalo ang nagkamali at sinalakay ang mga batang nag-aagawan ng barya sa labas ng simbahan at nagresulta ito sa mas matinding takot at pagtakbo ng mga tao sa ibang lugar. May nabaril na pulis at may mga nasawi dahil sa maling akala na may mga kaaway. Nagkaroon ng maraming opinyon kung sino ang tunay na may kagagawan ng mga paskil. May mga nagsasabing si Padre Salvi o si Quiroga ang nasa likod ng lahat upang takpan ang ibang plano. Sa huling bahagi ng kabanata, natagpuan ni Ben Zayb ang bangkay ng isang babaeng katutubo sa Luneta habang siya ay naglalakad, ngunit pinili niyang hindi ito bigyan ng pansin sa kanyang pahayagan.

Kabanata 29

Kabanata 29: Ang Huling Paalam kay Kapitan Tiago. Sa kabanatang ito, inilarawan ang marangyang libing ni Kapitan Tiago. Si Padre Irene ang hinirang na tagapamahala at tagapagpatupad ng kanyang testamento. Ang malaking bahagi ng kayamanan ni Kapitan Tiago ay ipinagkaloob sa Santa Clara, sa Papa, sa Arsobispo, at sa mga orden, habang piso naman ang inilaan para sa matrikula ng mga mahihirap na estudyante, bagay na iminungkahi ni Padre Irene bilang tagapagtaguyod ng mga kabataang nag-aaral. Bagaman inalis ni Kapitan Tiago ang pamana para kay Basilio dahil sa umanoy kawalang-utang na loob, isinauli ito ni Padre Irene na nangakong siya mismo ang magbibigay mula sa sariling bulsa. Nagkaroon ng usapan at pagtatalo tungkol sa tamang damit na isusuot ni Kapitan Tiago sa kanyang huling hantungan. Iminungkahi ni Kapitan Tinong na isuot ang isang Fransiskanong abito para maiwasan ang apoy ng impyerno, ngunit sa huli napagpasyahan ni Padre Irene na isuot na lamang ang isa sa mga lumang damit ng Kapitan dahil, ayon sa kanya, walang pakialam ang Diyos sa panlabas na anyo. Lumaganap ang kwento na nagpakita ang kaluluwa ni Kapitan Tiago sa mga madre, suot ang kanyang paboritong frock coat, may dalang tandang nganga sa pisngi, at opyo sa bibig. Nagkaroon din ng mga usap-usapan sa mga sabungero kung magpapasok si Tiago sa langit kasama si San Pedro at kung ano ang magiging kalalabasan ng laban sa libing. Tatlong pari ang nagmisa at nagkaroon ng mga espesyal na seremonya na nagpaigting sa karangyaan ng libing. Maraming kamanyang ang sinunog, agua bendita ang ipinilig sa kabaong, at si Padre Irene ay umawit pa ng "Dies Irae" mula sa coro. Marami ang humanga sa engrandeng libing, kabilang na si Donya Patrocinio, dati niyang karibal ni Kapitan Tiago sa pagiging relihiyoso. Siya’y labis na nainggit sa marangyang libing at inisip pa na mamatay na rin para matalo ang karangyaan ng kanyang dating kalaban. Sa kanyang kamatayan, naging isang pagkakataon si Kapitan Tiago upang ipakita ang kanyang katayuan at kasikatan na nagdulot ng inggit sa mga nais na malibing nang mas bongga kaysa sa kanya.

Kabanata 30

Kabanata 30: Si Juli. Nagpatuloy ang kalungkutan sa San Diego matapos ang pagkamatay ni Kapitan Tiago at pagkakakulong ni Basilio. Ngunit higit na ikinalungkot ng mga tao ang nangyari kay Basilio. Sa bayan ng Tiani, labis na apektado si Juli ng mabalitaan ang pagkakapiit ng kanyang minamahal. Hindi niya matanggap na walang nagtatanggol kay Basilio, lalo na’t pumanaw na ang tanging protektor nito, si Kapitan Tiago. Naisip ni Juli na siya na ang dapat gumawa ng paraan upang mailigtas si Basilio. Sinubukan niyang humingi ng payo mula kay Hermana Bali at iba pang opisyal, ngunit wala silang magawa dahil nasa Maynila si Basilio. Sa huli, iminungkahi ng hukom na tanging si Padre Camorra lamang ang makakatulong upang mapalaya si Basilio. Nagdalawang-isip si Juli na lumapit kay Padre Camorra dahil sa takot at kaba, lalo na’t kilala ang pari sa pagiging mapang-abuso. Sa kabila ng pag-aatubili, patuloy na kinumbinsi ni Hermana Bali si Juli na magpakumbaba at humingi ng tulong sa pari sapagkat ito ang huling pag-asa ni Basilio. Paglipas ng ilang araw ng pag-aalinlangan, sumama si Juli kay Hermana Bali sa kumbento. Labis ang pangamba at takot ni Juli, ngunit sa kahuli-hulihan, napilitan siyang pumasok sa kumbento dahil sa pangungutya at pang-uudyok ng mga tao sa paligid. Sa kasamaang-palad, nangyari ang kinatatakutan ni Juli: siya’y inabuso ni Padre Camorra. Kinagabihan, nabalitaang tumalon si Juli mula sa bintana ng kumbento, dahilan ng kanyang agarang pagkamatay. Ang pangyayaring ito ay ikinagulat at ikinalungkot ng buong bayan. Si Tandang Selo, ang lolo ni Juli, ay labis na nasaktan at nagwala sa harap ng kumbento, ngunit walang nakinig sa kanyang hinaing. Sa kanyang pagdaramdam at kawalan ng hustisya, tahimik siyang umalis sa bayan at hindi na muling nagbalik, dala ang bigat ng pagkawala ng kanyang apo.

Kabanata 31

Kabanata 31: Ang Mataas na Kawani. Sa kabila ng trahedyang sinapit ni Juli, hindi ito nabanggit sa mga pahayagan. Ang balita ay nakatuon sa mga karaniwang kaganapan sa Europa at mga papuri sa Heneral dahil sa kanyang di-umano’y kabutihan. Nakalaya na ang karamihan sa mga estudyante, kabilang sina Makaraig at Isagani, ngunit nanatiling nakakulong si Basilio dahil sa mga akusasyong siya’y nagmamay-ari ng mga ipinagbabawal na aklat. Nagtangka ang mataas na kawani na ipagtanggol si Basilio; binanggit niya ang pagiging mabuting estudyante nito at malapit ng makapagtapos sa medisina. Ngunit nagkaroon ng pagtatalo sa pagitan niya at ng Heneral. Ayon sa Heneral, kailangang manatili si Basilio sa kulungan upang magsilbing halimbawa at mapanatili ang autoridad ng pamahalaan. Para sa Heneral, mahalaga ang pagpapanatili ng takot at disiplina sa pamamagitan ng pagpaparusa, kahit na walang sapat na dahilan. Sinubukan ng mataas na kawani na iparating ang kanyang takot na maaaring mag-alsa ang mga mamamayan kung patuloy na apihin at ilagay sa alanganin ang kanilang mga karapatan. Gayon pa man, ipinahayag ng Heneral na wala siyang pakialam sa mga Pilipino dahil hindi sila ang nagbigay sa kanya ng kapangyarihan kundi ang Espanya. Para sa Heneral, higit na mahalaga ang kapangyarihan at prestihiyo ng pamahalaan kaysa sa kapakanan ng mga Pilipino. Nagpatuloy ang argumento hanggang sa umabot ito sa punto na ipinahayag ng mataas na kawani ang kanyang pagkadismaya. Ipinunto niya na bilang isang Espanyol, mas mahalaga ang karangalan at moralidad kaysa sa kapangyarihan o interes ng bansa. Binigyang-diin niya na dapat tratuhin ng Espanya ang mga Pilipino nang may katarungan sapagkat ito ang ipinangako ng mga hari ng Espanya noon. Binalaan din niya na kung magpapatuloy ang pang-aapi sa mga Pilipino, magkakaroon ng pag-aalsa at makakamtan ng mga ito ang simpatiya ng mga taong may dangal at pagmamalasakit sa katarungan. Sa pagtatapos ng kanilang argumento, malinaw na hindi nagkasundo ang dalawa. Ang mataas na kawani, bagama’t nagpahayag ng kanyang malasakit sa mga Pilipino, ay natapos na magsalita ng may matinding lungkot at dismaya. Umalis siya sa palasyo, agad na nagbitiw sa kanyang tungkulin, at nagpasyang bumalik sa Espanya.

Kabanata 32

Kabanata 32: Ang Bunga ng mga Paskil. Dahil sa mga nangyari, maraming magulang ang nagpasyang itigil na ang pag-aaral ng kanilang mga anak at mas piniling magtrabaho o magbakasyon na lamang sa Unibersidad. Maraming estudyante ang nasuspende at bumagsak, at bihira ang mga nakapasa sa mga eksamen, lalo na kung sila ay kabilang sa mga mag-aaral na miyembro ng kilalang samahan. Sina Pecson, Tadeo, at Juanito Pelaez ay nasuspende. Si Pecson ay nagplano na lamang maglingkod sa korte, habang si Tadeo ay tuwang-tuwa at sinunog ang kanyang mga aklat bilang pagdiriwang sa wakas ng kanyang pangarap na walang katapusang bakasyon. Si Juanito Pelaez naman ay napilitang magtrabaho sa tindahan ng kanyang ama, ngunit kalaunan ay natutunang magustuhan din ito. Si Makaraig, na mayaman, ay nagmadaling lumisan papuntang Europa upang umiwas sa gulo. Sa kabila ng lahat, sina Isagani at Sandoval ay nakapasa: si Isagani sa klase ni Padre Fernandez ngunit nasuspende sa iba, at si Sandoval naman ay nagawang ligawan ang mga tagasuri gamit ang kanyang husay sa pananalumpati. Si Basilio ang pinakanapangiwanan dahil siya ay nanatili sa bilangguan bilang bilanggo, sumasailalim sa paulit-ulit na mga imbestigasyon. Habang nasa bilangguan, nalaman niya ang balita ng pagkamatay ni Juli at pagkawala ni Tandang Selo sa tulong ni Sinong, ang kutsero, na bumisita sa kanya. Samantala, si Simon ay gumaling ngunit naging malimit at misteryoso. Maraming balita na siya’y magdaraos ng isang marangyang handaan bilang pagpapaalam sa bansa at bilang pasasalamat sa kanyang paggaling. Siya rin ay naging madalas sa tindahan ni Don Timoteo Pelaez, kung saan napapabalitang siya ay naging kasosyo. Napabalitang ikakasal si Juanito Pelaez kay Paulita Gomez, at marami ang nag-aabang sa engrandeng kasalan. Naging abala ang buong Maynila sa paghihintay sa kasal nina Juanito at Paulita, at nagkaroon ng kompetisyon upang maging imbitado sa marangyang piging na ipinagmalaki ni Don Timoteo, na pinaniniwalaang inihanda ni Simon. Maraming mangangalakal ang pilit na nakikipagkaibigan kay Don Timoteo at kay Simon upang mapasama sa mga imbitado. Ang kasal ay sumasalamin sa pag-iisip ni Paulita na mas pinili ang buhay na marangya at may seguridad kaysa sa pagtahak sa landas kasama si Isagani, na ngayon ay tila nawalan ng dating halaga sa kanyang mga mata dahil sa mas pinili nito ang kabayanihan sa halip na ang mas maayos at ligtas na pamumuhay.

Kabanata 33

Kabanata 33: Ang Huling Matuwid. Sa kabanatang ito, nakatakdang umalis si Simon kasama ang Kapitan Heneral na nais umalis agad dahil sa takot sa mga pag-uusig at sa posibleng paghihiganti ng mga taong galit sa kanila. Maraming haka-haka ang lumabas tungkol kay Simon: ang iba'y naniniwalang hindi siya magpapaiwan dahil sa kanyang takot sa bagong Heneral na kilala sa pagiging matuwid, habang ang ilan ay iniisip na hindi kayang humiwalay ni Simon sa Kapitan Heneral dahil sa kanilang sabuwatan. Pinatawag ni Simon si Basilio; pagkatapos ay nagkulong siya sa kanyang silid saka nagbilin na si Basilio lamang ang kanyang tatanggapin. Pagdating ni Basilio, kitang-kita ni Simon ang matinding pagbabago sa binata: payat, magulo ang anyo, at tila nagbago na ang buong pagkatao. Ipinahayag ni Basilio ang kanyang pagsisisi sa pagiging masamang anak at kapatid dahil hindi niya ipinaghiganti ang kanilang sinapit; handa na siyang sumanib sa plano ni Simon, isang pagbabagong-loob mula sa kanyang dating pagtanggi sa himagsikan. Masaya si Simon sa desisyon ni Basilio at inamin niyang ito ang nagpatibay ng kanyang loob na ituloy ang kanyang plano. Ipinaliwanag ni Simon na maraming beses na siyang nawalan ng pag-asa at nagduda sa kanyang layunin, ngunit ngayon, wala nang makakapigil sa kanya. Ipinakita ni Simon kay Basilio ang isang bombang hugis pomegranate na naglalaman ng nitroglycerin. Ipinaliwanag niya kung paano ito gagamitin sa isang piging: kapag sinindihan at sinubukang ayusin ang liwanag, sasabog ito at gigiba sa lugar na kinaroroonan nito, kasama ang mga nagtatagong pulbura sa kisame at sahig. Ipinaalam ni Simon kay Basilio na hindi kailangan ang kanyang tulong sa pagsabog, ngunit may ibang misyon siyang gagampanan pagkatapos ng pagsabog: magsisimula ang pag-aalsa ng mga tao sa pangunguna nina Simon at Kabesang Tales, at si Basilio ang mamumuno sa mga walang armas na mamamayan upang agawin ang mga armas na itinago sa mga bodega ni Quiroga. Kailangan ding kontrolin ni Basilio ang mga tulay at magtayo ng mga barikada upang makapagbigay suporta sa kanilang rebolusyon. Ipinahayag ni Simon ang kanyang matinding determinasyon: lahat ng walang lakas ng loob na lumaban ay ituturing na kalaban, at walang lugar para sa mga duwag. Sinabi niyang kinakailangan ang marahas na pagbabago upang lumikha ng bagong lipunan, at ang dugo at kamatayan ay kinakailangang sakripisyo para rito. Bagaman may pag-aalinlangan si Basilio, nagpasya siyang sundin ang plano ni Simon na dala ng galit at hinanakit.

Kabanata 34

Kabanata 34: Ang Kasal. Nagsimula ang kwento kay Basilio na nasa kalsada, nag-iisip kung paano niya gugugulin ang oras bago dumating ang inaasahang malagim na pangyayari. Ika-7 pa lamang ng gabi at wala siyang matuluyan dahil bakasyon at nasa kani-kaniyang bayan na ang mga estudyante. Si Isagani na lang ang natitirang estudyante sa Maynila, ngunit wala rin siya at walang nakakaalam kung nasaan. Walang pera si Basilio; wala siyang ibang dala kundi ang revolver at puno ng kanyang imahinasyon ang magaganap na sakuna. Dala ng lampara habang naglalakad, naisip ni Basilio ang mga taong naglalakad sa kanyang harapan na tila ba walang mga ulo sa kanyang isipan. Siya, na nagugutom at walang-wala, ay magiging isang kinatatakutang tao sa gabing iyon. Mula sa pagiging isang mahirap na estudyante at utusan, inisip niya ang sarili na magiging isang makapangyarihang nilalang na nagdidikta ng batas habang nakatuntong sa mga piramide ng mga bangkay. Napangiti siya at hinimas ang kanyang rebolber. Biglang pumasok sa kanyang isipan kung saan magsisimula ang trahedya. Hindi niya ito naitanong kay Simon, ngunit nagbabala si Simon na lumayo siya sa Calle Anloague. Naalala niya na nang magpunta siya sa bahay ni Kapitan Tiago matapos siyang makalaya, natagpuan niyang may paghahanda roon para sa kasal ni Juanito Pelaez. Napansin niya ang mga karwaheng nagdadaan, puno ng mga tao, at sa isang karwahe, nakita niya si Juanito Pelaez kasama si Paulita Gomez na nakaputing damit pangkasal. Nagulat si Basilio at naalala si Isagani; naalala niya kung gaano kabuti at kabukas-palad ang kanyang kaibigan. Naisip niyang sabihin kay Isagani ang plano ni Simon, ngunit alam niyang hindi makikilahok si Isagani sa ganitong uri ng karahasan. Habang iniisip ang kanyang sariling kapalaran, nakita niya si Simon na may dalang lampara, nakabalot, at nakasakay sa karwahe papunta sa Calle Anloague. Nakilala ni Basilio ang kutsero na si Sinong na minsan nang nagdala sa kanya sa San Diego. Naisip niyang doon sa Calle Anloague magaganap ang lahat, kaya nagtungo siya roon. Sa pagdating ni Basilio sa bahay ni Kapitan Tiago, nakita niyang puno ito ng mga bisita,