Transcription
[Müzik] Türkiye'nin iklim çeşitleri ve merakla beklediğiniz konu bitki örtüsü. Son yılların popüler sorusu. Bitki örtüsü ile ilgili kısımlar bizim için çok değerli. Hem tekrar yapmış olacağız bu arada basınç, rüzgarın hem ve sıcaklıkla ilgili kısmı hem de iklim çeşitleriyle birlikte yeni şeyler de öğrenmiş olacağız ve bitki örtüsüyle birlikte özel hazırladığım haritalarla birlikte burayı bağlayacağız.
İklim çeşitleri cümlesine başlamadan önce bir haritamıza bakalım. Türkiye'de hangi iklim var sorusunun cevabı. 1. Karadeniz iklimi var mı acaba? Var. Karadeniz'in ve Marmara'nın kuzeyinde buralarda Karadeniz ikliminin kendisini görüyorum ben. Bir de Akdeniz iklimi var mıydı? Güney Marmara'dan başladım. Ege kıyıları, Akdeniz kıyıları, Güney Anadolu hemen hemen Gaziantep hattı gibi. Akdeniz iklim özelliklerini görüyorum. Peki dağlar doğu batıya önünde uzandığı için denize lava içeri giremediği için ülkenin geneli denizel miydi? Karasal mı? Karasal. Karasallık Ergen'den başladı. Ege'nin içerisi, Kütahya, Afyon'dan başladım. Akdeniz'in içerisi, Isparta, Burdur. Karadeniz'in içerisi Gümüşhane, Bayburt gibi böyle komple karasallık olarak karşımıza çıkar. Sadece Erzurum Kars hattının karasallığını biraz daha hani yüksek olduğu için sert karasal şurayı sert karasal genellemesi ile birlikte değerlendiriyoruz. Ama genel olarak baktığımız zaman Karadeniz iklimi var, Akdeniz iklimi var, karasallık var, sert karasallık diye de böyle ayırt edebiliriz. Hani Marmara için de şu da söylenebilir aslında. Bir geçiş ikliminin olduğu yerdir Marmara'nın kendisi. Neden? Marmara aslında Anadolu'nun böyle temsilcisi gibi. Marmara'nın kuzeyinde Karadeniz var. Karadeniz iklimi oluyor. Nerede? Yıldız dağlarında. Ya da baktığımız zaman işte Sakarya'nın denize, deniz kıyısında ya da işte baktığımız zaman Marmara'nın Çatalca, Kocaeli, Kocaeli Platosu'nun kuzeyinde gibi. Sonra güneyinde Akdeniz ikliminin kendisi var. Bursa, yine Balıkesir hattı ve Çanakkale'nin bulunduğu yer. Şurası Ergene. Ergene'de de karasallık. Yarı kurak karasallığın kendilerini görebiliyoruz. Böyle detaylar var. Bu detayları birazcık daha net hale getirmek için biraz sözel ifadelerle ilerleyelim isterseniz. Soru kalıplarına da bakacağız çünkü çok önemli soru kalıpları da var.
Karadeniz iklimi dedim. Nerede görülüyor sorusunun cevabı Karadeniz'in kıyılarında. Söyleyin bakalım bana nem ve yağış az mıdır fazla mı? Fazla. Olduğu iklimin kendisi. Karadeniz iklimine bakmanız gerekiyor. Hatırlıyor musunuz E harfini? Karadeniz'de daha fazla yağış ne zamandı? Sonbahar. İlkbahar, yağ sonbahar olarak karşımıza çıkıyordu. Sonbahar yağışı. Nemden dolayı sizce yıllık ve günlük sıcaklık farkı fazla mı, az mı? Az. Hatırlıyorsunuz değil mi? Aşırı sıcak, aşırı soğuk olamıyor. Nemden dolayı yıllık ve günlük sıcaklık farkı az olarak karşımıza çıkar. Peki hava yağışlıysa ki öyle hava genellikle bulutlu mudur? Evet. Bulutluysa güneşlenme süresi fazla mıdır, az mı? Az. Şöyle bir soru kalıbı var. Klasik sorulardan bir tanesi. Güneşlenme süresinin Türkiye'de az olduğu iklim için nereye gidelim? İç Anadolu mu, Karadeniz mi? Karadeniz. Karadeniz. Hatta bunu güneş panellerine bağlayabiliriz. Enerji kaynaklarından bahsedeceğim. Güneş enerjisinden elektrik elde ediyoruz. Güneş panelleri. Ve güneş panellerinin kurulumu için en yatırım yapılmayacak yer diyelim. Nereye gidelim? Karadeniz'e gidelim. Bir soru kalıbıyla netleştirelim isterseniz. Türkiye'de yıllık güneşlenme süresini gösteren bir harita verdik. Güneydoğu Anadolu bölgesi 3250 saat güneşleniyormuş. Yani aslında güneşlenmenin Türkiye'den en fazla olduğu yer Güneydoğu Anadolu bölgesi. Sonra Akdeniz bölgesini görüyorum. Bakın 3000 saat ve üzerinde güneşlenme var. Neden Güneydoğu Anadolu daha fazla güneşleniyor Akdeniz arasında ne fark var sorusunun cevabı? Denizel, Akdeniz, Karasal, Güneydoğu Anadolu karasal hani nem az, bulutluk daha az mantığıyla birlikte değerlendirebilirsiniz aslında. Ve güneşlenme süresinin Türkiye'de en az olduğu yer için bakın nereye gelmişiz. 1750 saat güneşleniyor yıl içerisinde. Söylemiştim bir kez daha söyleyeceğim. Karadeniz'de iki kere yağış olur. Biri 4 gün, diğeri 3 gün sürer. Yani genelde haftalar boyunca olan bir yağış var diyebiliriz. Doğu Karadeniz'de güneşlenme süresinin az olmasının temel sebebini sorduk. Temel sebebi nedir sorusunun cevabında mutlaka aramanız gereken bulutluluk oranı olacaktır. Klasik sorulardan bir tanesidir. Bulut fazla olduğu için güneşlenme az. Uçak yolculuğu yapmışsınızdır muhtemelen. Bir gün Karadeniz'e giderseniz Rize Havalimanı'ndan işte Trabzon Havalimanı'ndan hareket ederken böyle uçak kalkar, bulutların arasından geçer. Bulutlara kadar her yer gridir. Güneşi göremezsiniz. Bulutların arasından geçtikten sonra güneş vardır orada. Aa burada güneş varmış dersiniz ama aslında güneş hep var ama bulutlar o güneşin bize gelmesini engelleyen durumu karşımıza çıkarır. Böyle bir durum var. Karadeniz için gittiniz mi Karadeniz'e? Uçakla gittiniz mi? Karadeniz'e gidip uçakla giderseniz bu manzara karşınıza çıkabilir diyorum ben. Karadeniz'in kendisi için değerlendirme bu. Peki bana söyler misin acaba? Karadeniz'de bol yağış varsa bitki örtüsü maki midir? Orman mı? Ormanlar. Ormanlar. Özel harita üzerinden göstereceğim. Merak etmeyin. En fazla nerede sorusunun cevabı Karadeniz hattı ile birlikte karşımıza çıkar.
Şimdi biraz burada detaylardan bahsedeceğim size. Bir şeklimiz var. Bu şekil neyi anlatıyor sorusunun cevabı. Burası Karadeniz Trabzon olsun. Kuzey Anadolu Dağları. Hemen Trabzon'un arkasında Gümüşhane tarafı var. Denizel karasal olan yeri anlatıyor mesela bu şekil. Mantığını anladınız mı acaba? Şöyle düşünün lütfen. Karadeniz bölgesindeyim. Karadeniz bölgesinin kendisi burada. Karadeniz'de böyle profilden bakıyorum gibi hayal edin. Hatta onu göstereyim hemen. Şöyle geldim. Kuzey Anadolu dağları şu profilden bakıyorum. Mesela denizin kendisi var. Bol yeşillik ormanları görüyorum. Dağların yamacı boyunca yükseliyorum. Bu arada dağı açtım. Diğer tarafa inerken de renk değişti. Gördünüz mü? Böyle sarı tonlar var. Yani bitki örtüsü ormandan bozkırlara doğru geçiş oluyor. Şimdi burada genellemeler yapacağız sizle birlikte. Bunun sebepleri nedir diye sorular gelecek karşınıza. İlk önce şu tek boyutlu görselimizi bir açalım. Bakalım ne görüyorum ben burada. Burası Trabzon dedim. Burası Gümüşhane tarafı dedim. Burası Karadeniz'in denize bakan yamacı. Burası iç bölgelere bakan tarafı. Bir şey dikkatinizi çekiyor mu acaba? Bitki örtüsü nerede daha gür? İçeride mi, kıyıda mı? Kıyıda. Bunu sağlayan şey nem, denizellik. Neden bitki daha fakir sorusunun cevabı karasal, nemin az olması. Bunu yorumlayabilir misiniz? Yani bitki örtüsünün burada daha fazla, ağaçların daha fazla olmasını sağlayan nem, denizellik diyebilir misiniz acaba? Demeniz gerekiyor. Çok önemli. İçerisi karasal olduğu için de bitki örtüsü fakir genellemesi ortaya çıkar. Yani aslında şuraya bağlayalım. Orman var Karadeniz'in kıyısında içerisinde de var. Ama nerede daha fazla orman var? İçeride mi, kıyıda mı? Kıyıda. Bir yerde ormanın varlığını ne sağlar? Sorusunun cevabı nem ya da yağış olarak karşınıza çıkar. Çıkarsa problem olur mu? Yağmurlar sonucunda ormanlar olur. İklimin sonucunda bitki örtüsü ortaya çıkar. Bakın iklimin sonucudur. Bitki örtüsü sebep değildir. O yüzden bir yerde yağış varsa yağışın sonucunda ağaçlar olur, ormanlar olur. Dolayısıyla Karadeniz'in denize bakan yamaçları bol yağış aldığı için daha fazla ormanların olduğu yerdir. O yüzden bir yerde ormanın varlığını ne sağlıyor? Yağışın kendisi sağlıyor. Nem de diyebilirsiniz ona. Denizellik de diyebilirsiniz ama genellemede mutlaka yağışla ilgili cümleyi arayın ilk önce. Problem var mı acaba?
Şimdi Karadeniz'de özellikle denize bakan yamaçlarda ormanların kendisi varmış. Ama ormanlar kuşaklar oluşturuyormuş. Bakın kuşaklar oluşturuyormuş. Biz buna dikey yönlü dağılış deriz mesela. Dikey yönlü bir şeyler değişiyor gibi düşünün lütfen. Ve deniz kıyısından böyle yükseğe doğru çıkıyorum. Gördüğünüz gibi ormanlar var. Ormanlar kendi içerisine kuşaklar oluşturuyor demek. Geniş yapraklar şurada oluyor. Karma ormanlar burada oluyor. İğne yapraklılar daha yüksekte oluyor. Orman bitiyor, çayırlar başlıyor mesela. Şimdi soru şu. Burada ne değişiyor ki? Geniş yapraklı, karışık, iğne yapraklı. Karışıktan kastım şu. Hem geniş hem iğne aynı anda yani karışık ormanlar, karma ormanlar, iğne yapraklı ve çayır sıralaması oluyor sorusunun bir tane cevabı olur. Bir dağ yamacı boyunca ne değişir? Sıcaklık. Sıcaklık değiştiği için bitki örtüsü kuşaklar oluşturur. O zaman bir yerde bitki örtüsünün kuşaklar oluşturmasının temel sebebi sıcaklık değişmesine bağlıdır. Anlaştık mı? Yağış yeteri kadar var. Ormanlar var ama ormanlar kendisi içerisinde kuşaklar oluşturmuş. Neden diye soracaklar çünkü sıcaklık değişiyor diyeceksiniz. Anlaştık mı? Hemen gerçek görüntülere gidelim isterseniz. Biraz önce göstermiştim. Bir kez daha bakalım. Doğu Karadeniz'deyiz. Doğu Karadeniz'de bir dağ yamacını görüyorsunuz şu anda ve kıyıdan itibaren bol yağış olduğu için her yerde olduğu gibi burada sıcak da olduğu için terleme rahat olsun mantığıyla geniş yapraklı ağaçlar olur. Geniş yapraklı ağaçları sıcaklığın ve yağışın olduğu genelde kıyılarda aramanız gerekiyor. Anlaştık mı? Ondan sonra yükseliyorum. Hava soğuyor. Çok yükseklerde hava daha çok soğuduğu için yine orman varsa o orman iğne yapraklıya döner. İğne yapraklı da ağaç kendini soğuktan korumak için genişten iğneye dönmüş oluyor. O zaman yükseklerde iğne yapraklı ormanlar karşımıza çıkıyor. Ama arada şöyle oluyor mutlaka. İlk önce geniş yapraklı olur. Sonra karma ormanlar arada yüksekte iğne yapraklı ormanları görürüm. Belli bir yerden sonra da bakın buradan da görebiliyorsunuz. Belli bir yerden sonra da ağaçlar biter. Gördünüz bakın ağaç burada bitmiş. Ağaç bittikten sonra hala bir yeşillik var. O yeşillik artık otlara döner. Alpin çayırları. Yaz yağışlarıyla birlikte ortaya çıkan Alpin çayırları Erzurum Kars'ta var dedim. Hatırlıyor musunuz? Yoksa Erzurum Kars gelin Karadeniz'in yaylalarına Alpin çayırların bakın şu yeşillikleri görebilirsiniz. Burada bitiyor. Bakın ağaçların burada bittiği yerleri görüyorsunuz. Bittikten sonra da Alpin çayırları başlıyor. Ne değişiyor ki diye sorarlarsa diyeceksiniz ki yükselti. Yamaç boyunca yükselti değişiyor der misiniz acaba? Bitki örtüsünün kuşaklar oluşturmasını sağlayan şey nedir sorusunun cevabı yükselti diye genelleme yapmanız gerekiyor. Var mı problem? Ormanlar var dedik. Ormanın bir alt sınırı var. Bakın adı üstünde. Ormanın alt sınırı yükseltinin az olduğu yere bakarım. Doğru mu? Ormanın alt sınırı burası. Bir yerde ormanın alt sınırının varlığını sağlayan şey nedir? Sorusunun cevabı, ormanın varlığını sağlayan şey nedir? Sorusunun cevabı yağış. Yağış yeteri kadar varsa orman olur. Orman alt sınırı deniz seviyesinden başlar Karadeniz'de. Çünkü yağış var. Anlaştık mı? Deriz ki mesela Karadeniz için orman alt sınırı alçakta deriz. Yani kıyıdan hemen itibaren yağış var ve orman oluyor. Problem var mı? Bir yerde bir ağacın olabilmesi için yeteri kadar yağış olması lazım. Yeteri kadar yağış olursa ağaç olur.
Şimdi bana söyler misiniz? Trabzon tarafı mı, Gümüşhane tarafı mı daha fazla yağış alır? O kadar yağış alıyor ki kıyıdan itibaren yağış alıyor. Bir de hatırlıyor musunuz acaba yağışı anlatırken dedim ki hava deneme olacak? Hava soğuduktan sonra yağış olacak dedim. Doğru mu? Havanın soğuduğu yer için genelde yükseklere çıkarız mesela biz. Yani yüksekler daha fazla yağışın olduğu yerdir ama Karadeniz o kadar fazla yağış alıyor ki yükseğe çıkmanıza gerek yok. Deniz seviyesinden itibaren başlıyor orman. Orman alt sınırı alçakta Karadeniz'in kıyılarında. Mantığı buradan geliyor. Bakın şimdi hemen sizi Trabzon'dan Gümüşhane'ye götürüyorum. Yine orman var. Daha az. Niye daha az orman var? Karasal. Ama ormanın alt sınırı burada deniz seviyesinden başlarken ormanın alt sınırı bakın şurada orman yok. Alt sınırı şurada başlıyor. Orman alt sınırı alçakta. Orman alt sınırı buraya göre yüksekte. Mantığı buradan geliyor. İşte iç bölgelerde yolculuk yaparken etrafınızda bir ağaç varsa genelde yamaçta olur, yüksekte olur. Şimdi bana söyler misiniz? Burada yağışın olabilmesi için karasal ya havanın soğuması lazım. Doğru mu? Havanın soğuyabildiği yer çevresine göre çukurda mıdır, yüksekte mi? Yüksekte. O yüzden ormanın alt sınırı yüksektedir karasal olan yerde. Anlaştık mı? İç bölgelerde nerede daha fazla yağış arayın dedim. Hatırlayın bir önceki videoda. Konya'da mı, Hakkari'de mi? Hakkari. Daha yüksek. Daha fazla yağışın olduğu yerde Hakkari'de daha yüksek yerde oluyor orman. Ormanın alt sınırı yüksekte. Mantığı buradan geliyor. Anlaştık mı acaba? Problem var mı acaba? Orman sınırı alçakta. Karadeniz'de deniz seviyesinden başlıyor. İçeride karasal olan yerde yüksekte genellemesini yapmanız gerekiyor. Bu da bizim için önemli bir kavram oluyor. Detay ama önemli kavramlardan bir tanesi. Problem var mıdır?
Şimdi geldik ormanın üst sınırına. Aynı zamanda 2025 AGS sorusu olarak da geldi. Soruyu hemen göstermeyeceğim. Biraz dağlarla ilgili bir sonraki videoda yer şekilleri konusunda göstereceğim. Dağların değerlerini bilmeniz lazım. Ama mantığını burada netleştirelim. Ormanın üst sınırını bulalım ilk önce. Orman bu, alt sınır, bu üst sınır da bu. Doğru mu? Ormanın üst sınırının kendisini gerçek görüntülerle bulalım. Orman burada, ormanın alt sınırı burada, üst sınır şurada. Gördük mü? Buraya biz orman üst sınırı diyoruz. Yani orman bitiyor. Ondan sonra ne başlıyor dedim. Ondan sonra çayırlar başlıyor dedim. Şimdi orman niye buraya kadar da burada yok? Burada var. Burada da var. Burada da var. Ne olmuş ki böyle bıçak gibi kesilmiş de ağaç olmuyor da ot oluyor bir şey değişiyor. Bir şey çok azalıyor. Ne azalıyor? Sıcaklık. Belli bir yere kadar oluyor ormanın kendisi. Belli bir sıcaklığa kadar. O sıcaklık değerleri düştükten sonra da ağaç göremiyorsunuz. Artık çayırların kendisi başlıyor. O zaman ormanın üst sınırı neye bağlı? Sıcaklığa bağlı olarak karşımıza çıkar. Anlaştık mı acaba?
Şimdi ormanın üst sınırını sıcaklığa bağladınız. Doğru mu? Bana söyler misiniz? Trabzon mu, Gümüşhane mi yıllık ortalamada daha sıcaktır? Nemli çünkü. Denizel. Doğru mu? Karasal olan Gümüşhane daha soğuk olur. Doğru mu? Yıllık ortalamada. O zaman Trabzon daha sıcaksa Gümüşhane'ye göre hangisinde orman üst sınırı daha yüksektedir? Gördünüz mü? Buraya kadar orman olabiliyor. Aynı yükseltide burada orman yok. Soğuk çünkü. Ormanın olabilmesi için sıcaklığın artması lazım. Örneğin orman 10 dereceye kadar oluyor. Burası denizel olduğu için 10 dereceyi bu yükseklikte ölçebilirken ben bu yamaç daha soğuk olduğu için karasal ya o zaman 10 dereceyi bu yükseklikle ölçüyor. Çok soğuk oluyor bu yükseklikte. Burası -20 oluyor. -20'den -10'u bulmam için daha aşağı inmem lazım. Daha sıcak yere inmem lazım. Geliyorum buraya. -10'u burada görüyorum. Sonuç olarak ne oluyor? Ben ormanın kendisini burada görüyorum. O zaman orman üst sınırı yüksekte sıcak olan yerde, soğuk olan yerde buraya göre alçakta. Anlaştık mı? Neresi daha sıcaksa orman daha yüksekte olur genellemesini yapıyoruz aslında. Anlaştık mı acaba? O zaman bana söyler misiniz acaba? Denizel olan yerde mi, karasal olan yerde mi orman üst sınırı yüksekte olur? Olan yerlerde ormanlar daha yüksekte oluyor. Genelde genellemesini bu şekilde yapıyoruz. Problem var mı acaba?
Şimdi bana söyler misiniz acaba? Akdeniz mi daha sıcak, Karadeniz mi? Karadeniz. Akdeniz'de mi orman daha yüksekte olur? Karadeniz'de mi? Hangisi daha sıcaktı? Tamam. Akdeniz'de daha yüksekte olur. Anlaştık mı? Akdeniz'e, Karadeniz'i kıyasladığınız zaman genellemeyi böyle yapabilirsiniz. Anlaştık mı? Sıcak olan yerde ormanlar daha yüksekte oluyor ama kıyıdan itibaren bunu kıyasladığın zaman özel yerler var. Oralara geleceğim. Anlaştık mı? Kıyıdan itibaren sıcaklık azaldıkça orman üst sınırı da azalacaktır genellemesi var. Dünya için örnek verince daha anlamlı oluyor ama onu da sormuyorlar tabii ki size. Ekvator çevresinde de orman var. Örneğin İskandinavya yarımadasında da ormanlar var. Burası İskandinavya'ya göre daha sıcak olduğu için daha yüksekte ormanlar oluyor. Ama İskandinavya daha soğuk olduğu için burada o kadar yüksekte orman olamıyor. Daha soğuk oluyor çünkü. Anlaştık mı? 2000 metreye kadar. Örneğin burada 2500, 3000'e kadar orman oluyor ama burada 1500 metreye kadar orman oluyor. Daha sıcak. Anlaştık mı? Ama Türkiye'de biraz daha alanımız güney kuzey yönlü daha küçük olduğu için yani ekvator ve kutuplara göre tabii ki. O zaman ne oluyor? Orman üst sınırı Akdeniz'den Karadeniz'e doğru gittikçe daha alçalıyor. Genellemesini yapıyoruz mesela. Özel durumlarda var tabii ki. Problem var mı? Bunu şuraya da bağlayabilirsiniz aslında. Sadece ormanın üst sınırını bağlamayın. Sıcaklığa. Bakın yaklaştım. Üst sınırlar ilgili bazı kavramlar var mesela. Şimdi görelim. Hatırlayacaksınız bence bu görseli. Ağrı Dağı'nın kendisi. Ağrı Dağı'nın hangi yamacı daha sıcak? Güney. Güney yamacında orman üst sınırları. Tarım üst sınırları ne demek? Orman üstü ormanın en yüksekte olduğu yer. Doğru mu? Tarım üstü ne demek? Tarımı en yüksekte yapacağım yer. Yerleşme üst sınırı ne demek? Yerleşme üst sınırları yerleşmeyi en yüksekte kuracağım yer gibi düşünün. O zaman sıcak olan yerde, soğuk olan yere göre orman üst sınırı, tarım üst sınırı, yerleşme üst sınırı yüksektedir. Soğuk olan yerde orman, tarım, yerleşme üst sınırı bakın buraya göre alçaktadır. Anlaştık mı? Ben buraya kadar ormanların olduğunu düşüneyim, tarımın olduğunu düşüneyim. Ama şimdi bu dağın bu yamacında bu varken aynı yükseklikteki yamacında kar var. Olmaz. Anlaştık mı? Daha aşağı inmeniz lazım. Genellemesini yapıyoruz. Önemli detaylardan bir tanesi oluyor. Bu da diyorum. Var mı probleminiz acaba? O zaman söyler misiniz bana? Orman üst sınırı, tarım üst sınırı, yerleşme üst sınırı belirleyen şey nedir? Sıcaklık. Neresi sıcaksa diğer tarafa göre daha yüksekli olur genellemesini yapmanız gerekmekte. Anlaştık mı acaba? Problem var mı acaba?
Şimdi güneyden kuzeye yorumu böyle değiştirin dedim ama Türkiye'miz gerçekten çok özel bir ülke olduğu için aynı anda farklı iklimler görüldüğü için kısa mesafede farklı iklim değişiklikleri olduğu için mesela Türkiye'mizin özellikle Doğu Karadeniz'ine, Doğu Anadolu bölgesine gittiğimiz zaman burada da ormanları görüyoruz. Ormanların kendisi Erzurum Kars hattında mesela Doğu Karadeniz'in iç kesimlerinde Kars hattında da var. Mesela Ardahan'da mesela sarıçam ormanlarımız var. Şimdi Ardahan'ın kendisi zaten otomatik olarak buraların hepsinden yüksek. Anlaştık mı? Özel bir yer burası. O zaman ne oluyor? Buralar otomatik olarak yüksek olduğu için ormanın üst sınırını kıyasladığınız zaman Türkiye'de en yüksek yerleri buralarda görüyoruz. Mesela bu özel bir durumla karşımıza çıkıyor ki 2025 AGS'de benzer bir soru sordular. Orman üst sınırının daha yüksek olduğu yeri sordular. O zaman ne oluyor? Buralara gelmem gerekiyor. Sarı çamların olduğu yerleri yakalamam gerekiyor. Sorunun kendisini yer şekillerinde göstereceğim size. Ama temelde şimdilik kafa karışmasın. Kavram yerine otursun diye böyle ilerliyorum. Ormanın alt sınırı neye bağlı? Nem ve yağış. Alt sınır. Ormanın üst sınırı neye bağlı? Sıcaklığın kendisine bağlı diye burada bırakalım. Ama Erzurum Kars hattında özel bir durum var. Erzurum Kars hatlarının kendisi orman üst sınırı otomatik olarak zaten orası temel olarak yüksekte bir yer olduğu için de Türkiye'nin orman üst sınırının en yüksek olduğu yerleri Erzurum Kars kanadında görmüş oluyoruz. Anlaştık mı acaba? Bir daha tekrar edeyim. Karmaşık bir yer çünkü. Baştan alıyorum. Ormanın varlığı neye bağlı? Yağış. Yağışın bol olduğu yerde orman olur. Yağışın az olduğu yerde orman az olarak karşımıza çıkar. Ormanın kuşaklar oluşturması neye bağlı? Geniş yapraklı, karma, iğne yapraklı, çayır diye sıcaklık değişmesine bağlı. Çok güzel. Ormanın alt sınırı yani varlığı neye bağlı? Yağış. Yağışın olduğu yerde ormanlar varlığını ortaya koyabiliyor. Ve genellikle Karadeniz'de ormanlar deniz seviyesinden başlıyor. Başka yerde göremiyorsunuz mesela bunu. Ve ormanın üst sınırı, tarımın üst sınırı, yerleşmenin üst sınırı, hayatta kalma sınırı neye bağlı? Sıcaklık. Sıcak olan yer, soğuk olan yere göre daha orman, tarım, yerleşme sınırı, yüksekte görüyoruz. Ama ormanların Erzurum Kars'ta özel bir durum var diye genellemeyi yaptık. Yer şekillerinde oraya tekrar geri geleceğiz diyorum ben. Anlaştık mı acaba? Problem var mı acaba?
O zaman ben Karadeniz'de Karadeniz iklimi olduğunu biliyorum. Bir de grafik soruları karşıma çıkarsa problem yaşamayalım diye onlardan bahsedeyim size. Sonra bitki örtüsü için detaylara gireceğiz. Karşımızda bir grafik var. Bu grafikte neler var bakalım? Kutular neyi gösteriyormuş? Yağış. Çizgi neyi gösteriyor? Bakın şu çizgi sıcaklığın kendisini gösteriyor. İki tane sayı doğrusu var solda ve sağda. Soldaki santigrat dereceyi gösterdiği için sıcaklığı değerlendirirken sola bakacağım. Yağışı değerlendirirken sağ taraftaki sayı doğrusuna bakacağım. Problem var mı? Şuradaki harfler neyi anlatıyor sizce bize? Aylar. Ayların kendisini anlatıyor. Aralık, Ocak, Şubat diye devam ediyor. Şimdi burayı Rize olarak verdik. Ama Rize olarak vermesek de ben buranın Karadeniz'e ait bir şehir olduğunu anlarım. Nereden anlarım? Birincisi yağışa bakarım. 12 ay boyunca yağış var mı? Yani 12 ay boyunca Türkiye'de bir yerde yağış varsa o zaman Karadeniz iklimine gitmeniz gerekiyor. Ve sıcaklık ortalamasına bakar mısınız? 10 çok eksilerin altına düşmüş mü? O zaman gerçekten burası Karadeniz. Hem bol yağış var, nem var. Sıcaklık sıfırın altına düşmemiş genellemesini yapıyoruz. Bir de bana söyler misiniz? Karadeniz en fazla yağış hangi dönemde alıyordu? Sonbahar. İlkbahar, yaz, sonbahar. Kış hocam sonbaharda. Bakalım sonbaharda en fazla yağış var mı? En fazla yağış burada. Bu neyi anlatıyor bana? Aralık, Ocak, Şubat, Mart, Nisan, Mayıs, Eylül, Ekim. Eylül, Ekim. Sonbahar. Sonbaharda yağış varsa burası Karadeniz diyorum. Olayı çözüyorum. Anlaştık mı?
Şimdi söyler misiniz acaba? Bir yerde yağışın olabilmesi için nem olacak, hava soğuyacak dedim. Doğru mu? Ve hava soğudu. Yağmurun kendisi oldu. Bu detaylara çok inmiyoruz ama bu serimizde mesela yağmur yağarken sıcaklık sıfırın altına düşerse onun adı kar olur. Yağmur var, sıcaklık da var. Sıcaklık sıfırın altına düşmüş mü? Bakın bakalım. O zaman ortalama grafikte elbette Karadeniz'de kar yağışı oluyor da bu grafiğe göre burada şu anda kar yağmıyor diyeceksiniz. Anlaştık mı? Sıcak sıfırın altında değil genellemesinden. Var mı problem? Erzurum Kars'ı gösterince ne demek istediğimi birazdan anlayacaksınız zaten. Orada inanılmaz kar var çünkü. Var problemimiz. Peki size bir soru. Yazmasam da buranın Karadeniz'e ait olduğunu değil de Türkiye'de bir yere ait olduğunu, kuzey yarımkürede daha doğrusu bir yere ait olduğunu anlar mıyım? Sıcaklığa bakarak anlayabilirsiniz. Haziran ayında kuzey yarımküre sıcaktır. Doğru mu? Güney yarımküre soğuktur. O zaman Haziranda sıcaklık değerleri fazlaysa kuzey yarımkürede diyebilirsiniz. Yani bu grafiğe ait olan yer kuzey yarımkürede bir yer genellemesi yapılabilir. Anlaştık mı? Var mı problem? Sizce hemen bir yorumla devam edelim. Yıllık yağış miktarı ortalamasını çıkartabilir miyiz buradan? Evet mi? Hayır mı? Evet. Nasıl yapacağız? Toplayacağız. 250 200'e 450. Matematik biraz zayıf. 450 150 daha 600. 850 mi? Benden coğrafyası daha kötü olamaz. Hocam toplam 850 mi oluyor? Şu alt alta toplayın zaman. Tamam. Olayı iyi dinle. Hiç anlamamışsın. Başka bir şey anlatıyorum çünkü. Şöyle tek tek topluyorsun ama şu tarafa doğru geliyorsun. Tamam mı? O zaman ne oluyor? Ortalama 2000'in üzerinde bir yağış çıkması lazım. Ya da ortalama şöyle yapabilirsin. En fazla yağış ne kadar? 300 mm. Doğru mu? En az yağış ne kadar? 100. Yani ortalama 300 ile 100 arası. Bunun ortalaması ne oluyor? 400 desen 2'ye böldürsen 200 oluyor. Doğru mu? Bunları evde çalıştım ben. 200 bir ayda yağış oluyor gibi düşünüyorum. 12 tane de ay var ya. 200 x 12 yapınca 2400 oluyor. Yani ortalama 2000'in üzerinde yağış alıyor. Genellemesini yapabilirim. Yani böyle genellemeler soracaklar zaten. Yoksa milimetrik olarak ne kadar diye böyle direkt sorularda gelmiyor. Anlaştık mı? Böyle genelleme yapılabilir. Eğer ben bunu anlamadım hocam diyorsanız tek tek toplayın. 250 300 50 komşuya verdim geri vermedi. 100 50 diye böyle tek toplayabilirsiniz. Anlaştık mı?
Soru sizin. Bakalım anlaştık mı? Güzel bir soru hocam. Yazanın eline sağlık diyorsunuz. Baktıkça vakamız geliyor. Şurada bir anahtar kelime var. Ne yazıyor? Yalnızca. Yalnızca diye bir kavram varsa grafik sorularında hayatla bağlantınızı kesin. Sadece grafik siz olsun hayatta. Anlaştık mı? Hangisine ulaşılamaz? Bunu bulacağız. Sıcaklık yağışın kendisi var. Antalya'da demiş zaten. Bakalım. Yağış rejimi düzensiz rejim. Akarsu rejimi diye karşımıza çıkar ama yağış rejiminde de karşımıza çıkıyor. Bir düzenlik varsa 12 ay boyunca sabit yağış ya da sabit akış olması gerekir. Ama bakıyorum ben yağışın rejimi yağışlar 12 ay boyunca aynı mı? Hayır. O zaman düzensizlik var. Yağışın rejimi düzensiz. Türkiye'de zaten yağış rejimi düzensizdir. Akarsu rejimi de genelde düzensizdir. En düzenlisi şu. Yağış rejiminin en düzenlisi. O da daha düzenli yani dünyada ekvatorda falan oluyor. En daha düzenli yağış rejimleri. Şimdi geldik devam ediyoruz. Yağışlar kış aylarında en fazla görülür. Bakalım yağış bu. Aralık, Ocak, Kasım. Hadi Aralık, Ocak'tan işi çözelim. Evet. Var mı problem? Kuzey Yarımkürede. Nereden anladınız? Haziran ayında sıcaksa hocam kuzey yarımkürede. Güney yarımküre haziranda kışı yaşar. Anlaştık mı? Güzel. Yıllık yağış miktarı 900 mm üzerinde. Buyurun tek toplayacağız şimdi. 150 50 daha 200 yine 50 300 böyle tek çok uzun zaman alabilir değil mi? En fazla yağış ne kadar? 300 en az 50 hadi ortalama 100 desem bile çarpı 1200 yapıyor zaten 900'ün üstünde. Bunlar genelde çok yanlış olmuyor ama yine de bakın tamam mı? Böyle diyormuşum sınavda yanlış olan çıkıp olabilir. O yüzden tek lütfen okuyun. Kar yağışları etkili. Bakarak söyler misiniz? Etkili mi? Hayır. Nereden anladınız? Sıfırın altına. Sıfırın altına düşmüyor. Kar yok. Hocam ben geçen gün Antalya'ya gittim. Çok yükseklere çıktık. Mangal yaptık. Mangal çok önemli biliyorsunuz. Kar vardı orada ama burada yok. Yalnızca grafik diyor. Anlaştık mı? Ortalama olduğu için bu arada göstermiyoruz. Yani mesela bu mayıs ayının ortalaması. Ocak ayının ortalaması. Ocak ayında elbette Antalya'da yüksekler sıcakta 0 derecenin altına düştüğü an oluyor ama 30 günde bir gün ortalamaya bakınca 10 dereceyi yakalamış oluyoruz. Anlaştık mı acaba?
Ben o zaman Karadeniz iklimini kendisini nereye bağlıyorum? Akdeniz iklimine. Akdeniz iklimi diye Güney Marmara'dan Gaziantep'e kadar geliyoruz. Nereden geliyor sorusunun cevabını bir göstereyim. Hatırlıyor musunuz? Güney Marmara, Ege kıyıları, Akdeniz kıyıları, Gaziantep. Akdeniz ikliminin kendisi var. Yazları sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı bir iklimin kendisi var. Bitki örtüsü maki olarak karşımıza çıkar. Ama daha önce kızılçam ormanlarından bahsedeceğiz. Birazdan çok özel bir görsel gelecek merak etmeyin. Ve bana söyler misiniz acaba daha fazla yağış Karadeniz'de sonbaharda mı oluyor? Daha doğrusu Akdeniz'de sonbaharda mı oluyor yoksa kışın mı? Kışın. Kış aylarına daha fazla yağış olur. Don olayının görünme ihtimali fazla mı az mı? Az. Az diyorsunuz. Bu yüzden seracılık yapılabilir mi? Evet. Seracılığın kendisinin varlığı yaz sıcaklığına ama kış ılıklığına mı bağlı? Kış ılıklığına. Kış ılıklığına bağlı diyorsunuz. Çok güzel. Akdeniz ikliminin grafiği karşımızda. Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı. Ama gerçekten bizim Akdeniz çok sıcak. Bilmiyorum bulundunuz mu? Bir gün, bir yaz günü böyle Ağustosun 25-30'u gibi akşam evde sıcaktan yatamadım. Yatağımdan kalktım betona yanağımı dayadım. Şöyle kızdım. Oradan böyle bir serinlik alıp öyle yattığımı hatırlıyorum mesela. O kadar sıcak oluyor diyebiliriz. Abartığımı düşünüyorsunuz değil mi? Atlantalıysanız görürsünüz oralara. Peki bana söyler misiniz acaba? Akdeniz iklimi kendisinin bulunduğu yerler var. Antalya'da bu grafiğin kendisini görüyorsunuz. Burada kar yağışı var diyebilir miyim? Kar olması için ne olması gerekiyor? Sıcaklığın 0'ın altı. 0 derecenin altına düşmesi gerekiyor diyorsunuz.
İlerlemeye devam ediyorum. İçerideyiz. İçeride yarı kurak iklimin kendisi var ama hangi içerideyiz sorusunun cevabı Kuzey Anadolu Dağları, Toros sahalarından sonra mesela Isparta, Burdur, Ege'nin içerisi ve Uşak, Kütahya hattının içerisi, Karadeniz'in içerisi, Gümüşhane, Bayburt'tan itibaren mesela burası komple yarı kurak karasal olarak karşımıza çıkar. Güneydoğu Anadolu Antep'ten sonrası mesela ya da baktığımız zaman Van, Hakkari'nin çok önemli kısmı, Muş, Bingöl, Bitlis hattı. Buralar yarı kurak karasal olarak karşımıza çıkar. Ama Erzurum Kars ne diyoruz? Sert karasal iklim kendileri var diyoruz. İlk önce bakar mısınız? Yarı kurak karasal iklimin görüldüğü yerde bitki örtüsü orman mı olur bozkır mı? Bozkır. Yağışın en fazla olduğu dönem sonbahar mı ilkbahar mı? İlkbahar. E harfi bana bunu söylüyor. Grafiğe bakalım. Grafikte ilkbahar yağışları var mı? Var. Sıcaklık ortalaması 0'ı görmüş mü? Evet. Bakın şöyle düşünün. Aralık, Ocak ayında sıcaklık ortalaması 0'sa o zaman Ocak ayında muhtemelen 30 gün içerisinde -10'ların, +10'ların olduğu dönemler oluyor. Ortalama burada kalıyor. Doğru mu? O zaman burada kar yağışları etkili oluyor mu? Evet. Genellemesini. Zaten Konya için bunu net olarak söyleyebiliriz. Yağış miktarı fazla mı az mı? Şimdi kutuya bakıyorum. Çok önemli bir yerdeyiz aslında. Yağışın fazla olduğunu düşünebilirsiniz, değil mi? Kutuların boyları çok yüksek görünüyor. Ama neyi ifade ettiğine beraber bakalım mı? En fazla yağış 30 mm. 30 x 12 yapsam 360 mm yapıyor. Bakın en fazla yağıştan yıllık yağışı hesaplasam bile. Karadeniz'e bir geri gelelim mi acaba? Karadeniz bölgesinde bakın nasıl artıyor. 50, 100, 150 diye artıyor. Burada nasıl artıyor yağış miktarındaki değerlendirme? Bakalım. 5, 10, 15 diye artıyor. Yani sadece kutuların boylarına bakarak yağış miktarı fazla genellemesini yapamazsınız. Ne ifade etti? Önemli. Anlaştık mı? O yüzden yağış fazla mı az mı? Az. Az genellemesini yapmanız gerekiyor. Anlaştık mı acaba?
Sizi Erzurum Kars çevresine götürüyorum. Sert karasallığa götürüyorum. Alpin çayırları var. En fazla yağış hangi dönemde oluyor? Yaz aylarında oluyor. Cephe mi, konveksiyonel mi? Konveksiyonel yağışlar diyorsunuz. Grafiğe bakar mısınız? Var mı kar yağışı? Var. Var mı don olayları? Seracılık faaliyeti fazla mı, az mı? Az. İmkansız yakın. Olur. Çünkü sıcaklık bir hali sıfırın altında kalıyor. Doğru mu? Erzurum Kars'ın durumu da bu şekilde karşımıza çıkar. Ama özellikle Erzurum Kars deyince benim aklıma Erzurum Kars Ardahan. Orada bir de kim var sorusunun cevabı Iğdır'ın kendisi var. Iğdır'ı Erzurum Kars Ardahan'la beraber değerlendirmemiz gerekiyor iklim konusunda. Burası çevresine göre çukurda mıydı? Evet. Mikroklima mıydı? Evet. Burada yarı kurak karasallık olur. İç Anadolu'ya benzer burası. Anlaştık mı? Burada ilkbahar yağışları olur. Burada bozkırlar olur. Burada Alpin çayırları olur. Burada kış ayları çok daha sert geçer. Anlaştık mı? Burası biraz özel. Mikroklima. Hatırladınız mı acaba? Iğdır'ın kendisine ayriyeten bir parantez açtık. Iğdır'a da sevgilerimizi ilettik. Böyle bir değerlendirme var. İklim konusunun önemli cümlelerini bir yere bağlamamız gerekiyor. Nereye bağlayalım sorusunun cevabı bitki örtüsüne.
Şimdi bana söyler misiniz acaba? Türkiye'de orman en fazla İç Anadolu'da mı, Karadeniz'de mi? Karadeniz. Önemli bir harita var şu an karşınızda. Haritalarla coğrafya içerisinde birebir var. Orman Karadeniz'den fazla olarak karşımıza çıkar. Ama acaba Karadeniz ormanlar fazla da daha fazla ortada mı, Doğu Karadeniz'de mi, batıda mı? Doğu Karadeniz. Doğu Karadeniz demeniz kadar doğal bir şey yok. Çünkü daha fazla yağışın kendisi Doğu Karadeniz'de. Ama ormanlar Karadeniz bölgesinin acaba doğusunda mı, ortada mı, batıda mı? Daha yakından bakıyorum. Bunlar gerçek görüntüler. Yaklaştım. Yeşil tonlar ormanların kendisini gösteriyor. Doğu Karadeniz'in dağları kıyı gerisine yüksek bir şekilde uzandığı için nem lava çok içeri giremiyor. Bakın Trabzon Gümüşhane arasında 100 km var. 100 kilometrede hayat değişiyor. Görüyor musunuz? Denizel Karasal. Ama gelin Batı Karadeniz'e. Batı Karadeniz'de Küre, Bolu, Köroğlu dağları. Doğu Karadeniz'in dağlarına göre bir tık daha yükseltisi az olduğu için nemli hava daha fazla içeri girdiği için bakın bakın orman daha fazla Batı Karadeniz'dedir. Not alın gerekirse. Türkiye'de orman en fazla Karadeniz'de doğuda mı, batıda mı? Batıda. Batıda karşımıza çıkar. Önemli detaylardan bir tanesidir. Karadeniz'in ormanları için değerlendirmeler yapıyoruz. Orman en fazla neredeyim sorusunun cevabı Karadeniz'de. Doğudan mı batıda mı sorusunun cevabı için Batı Karadeniz genellemesini ön plana çıkardık. Şu detay haritasını göstermek istiyorum size. Yine haritalarla coğrafya içerisinde görebileceğiniz haritalardan bir tanesi ormanların kendisi. Karadeniz bölgesi. Sıralama çok önemli değil ama görün istiyorum. Not da alabilirsiniz gerekirse. Karadeniz'den sonra kim geliyor bakın orman varlığında? Akdeniz'in kendilerini görüyorum. Sonra, tabii ki Muğla'nın katkılarıyla birlikte Ege bölgesi hattı karşımıza çıkıyor. Sonra nereye gideceğim sorusunun cevabı Marmara, Yıldız Dağları, Kaz Dağları. Bakın şurada Çanakkale hattında anlatacağım bunları. Şuralar Çanakkale ormanların gerçekten çok yoğun olduğu yerleri gösteriyor. 1, 2, 3, 4. sırayla birlikte karşımıza çıkıyor. Yine baktığım zaman bizim için önemli detaylar içerisinde ormanlar, Karadeniz, Akdeniz, Ege, Marmara genellemesiyle birlikte karşımıza çıkar. Sonra bizim için İç Anadolu, Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu'da ormanların daha az olduğu yerleri kıyılara göre karşımıza çıkarmış oluyor. Genellemesini yapabiliriz aslında. Güneydoğu Anadolu bölgesi tabii ki burada şanssız olan yer. Ormanların daha az, en az olduğu alanı karşımıza çıkarıyor. Sıralamanın ötesinde aslında şuradaki ağaçlar çok önemli olacak. Buralara birazdan geleceğim. Şimdilik şuna odaklanmanızı istiyorum. Orman daha fazla Türkiye'de, İç Anadolu'da mı, Karadeniz'de mi? Karadeniz. Doğuda mı, batıda mı? Batı. Batı Karadeniz'de karşımıza çıkıyor. Var mı problem? Karadeniz'den sonra ikinci sırada kim vardı acaba orman varlığında? Akdeniz. Harika. Akdeniz bölgesinin Toros dağları, yamaç ağaçlarının katkılarıyla birlikte ormanların yoğun olduğu alanları karşınıza çıkarıyor. Özellikle Antalya hattına dikkat etmeniz gerekiyor. Antalya'nın kendisine doğru bir yaklaşalım isterseniz. Bakın burada Torosların kendisi ormanların genelde ön plana çıktığı alanları gösteriyor. Bir detay vermek istiyorum size. Antalya şurada başlıyor. Kaş çok güzel bir yer bu arada. Antalya buradan başladı. Isparta, Burdur hattının güneyinden. Alanya'yı da geçtim. Anamur çevresinde Antalya bitti. Görüyor musunuz mesafeyi? Antalya. Toroslar da var burada. Yamaç yağışları da var burada. O zaman Türkiye'de en fazla ormana sahip olan il. Antalya oluyor. En fazla orman Karadeniz'de. Karadeniz'in doğusunda mı batısında mı bölümü olarak batısında ama il olarak Akdeniz Karadeniz'den sonra ikinci sırada olduğu için tabii ki il sınırları da geniş olduğu için tabii ki en fazla ormana sahip olan il Antalya olarak karşımıza çıkar. Detay ama önemli, çok önemli. Bunu da bilin mantığıyla birlikte anlattığımız bilgilerden bir tanesi. Hocam diyorsunuz ki orman en fazla Antalya'da. Peki yoğun ormanlar nerede? Sık ormanlar nerede? Sorusunun cevabı için ben Karadeniz'e geri gelirim. Batı Karadeniz'e geri dönerim. Yaklaşırım. Çok üzülerek anlatıyorum burayı. Bu arada Karabük'ü görürüm çünkü gerçekten yani ben deyim bir hafta size iki hafta orman yangını bitiremedik. Yani bu istatistik inşallah değişmez. Orman kendini hemen yener. Ama Karabük Antalya'ya göre sınırları daha küçük olduğu için ormanlar daha sık, daha yoğun. Yoğun orman nerede sorusunun cevabında Karabük karşımıza çıkar. En yoğun orman nerede? Karabük'te. 70 olsun Karabük. Bu arada ormanlarımızı korumamız gerekiyor. Gerçekten nefes almamız için temel kaynak karbondioksit alıyor. Oksijen veriyor bize. Oksijen de bizim her şeyimiz. Yani nefes alıyorsunuz şu anda. Nefes alırken herhangi bir eylem içerisinde bulunuyor musunuz? Ben söyleyinceye kadar fark etmezdiniz bile yani. Nefes alıp verdiniz değil mi? O nefes almamızı sağlayan, oksijeni sağlayan, karbondioksit alıp oksijeni bize sağlayan, fotosentezi yapan ağaçları biz bile bile zarar veriyorsak gerçekten bir canlıya gerçekten bir insana zarar veriyoruz. Bunu da unutmamak gerekiyor. Sadece biz olarak düşünmememiz gerekiyor. Gelecek nesillere de yaşanabilecek bir çevre bırakmak için ağaçları gerçekten korumak gerekiyor. Bir tane ağaçtan ne olur evin bahçesinde var kesim atayım yapmamak gerekiyor. Her ağaç gelecek nesiller için çok önemli. Tabii gelecek nesilleri kendimizden başkasını düşünüyorsak tabii ki ama sadece kendini düşünen maalesef çok insan var. Böyle de bir acı gerçeğimiz var. Karabük orman yoğunluğunun en fazla olduğu yer dedik. Türkiye'de orman en fazla nerede? İç Anadolu'da mı, Karadeniz'de mi? Karadeniz. Karadeniz diyorsunuz. Doğudan mı, batıda mı? Batıda. Batıda diyorsunuz. Çok güzel. En fazla ormana sahip olan il Antalya. Antalya olarak karşınıza çıkar. En yoğun orman nerede? Karabük. Karabük diyorsunuz. Harika. Peki duydunuz mu acaba? Türkiye'de en fazla bulunan ağaç. Çok detay. Aşırı
Detay. Bunu da bilin. Mantığıyla söylüyorum. En fazla ne var sorusunun cevabı meşe var dedim. Bunu hemen farklı bir görselle size göstermek istiyorum. Detay başlıkları içerisinde Türkiye'deki ağaç varlıklarına baktığımız zaman meşeyi en fazla görüyoruz. Eee, iç bölgelerde meşe bol karşımıza çıkacak bu arada.
Sonra Kızılçam'dan bahsedeceğim. Akdeniz için Kızılçam dar ikinci sırada. Akdeniz deyince Kızılçam direkt aklınıza gelsin. Karaçam'ın kendisi var. Karadeniz Akdeniz'de var ama daha çok Karadeniz'e bakacağız. Özellikle Batı Karadeniz'i unutmayacaksınız. Karaçam'da yıldız vesaire de bakabiliriz ama buraya dikkat edeceğiz. Kayın ve Sarıçam'ın kendisi var. Yine özelti Sarıçam bir sınav sorusu olmuştu yakın tarihli. Biraz daha böyle Ardahan, Doğu Karadeniz hattı ile birlikte soğuk yerlerde karşımıza çıkıyor. Sarıçam'ın kendisi detay soruları içerisindeydi. Meşeye dikkat edin. En fazla bulunan ağaç neymiş? Sonra kim geliyormuş? Eee Akdeniz'de Karaçam için neredeymişiz? Karadeniz'e aktığınız zaman daha çok Karadeniz'in batısına bakmanız gerekiyor. Kayıl ve Sarıçam'ın kendileri de Anadolu'da sıralamayla birlikte karşımıza çıkar. Ama nereye dikkat? Meşeye dikkat. Anadolu'da en fazla bulunan ağaç meşe. Meşe mantığıyla birlikte karşımıza çıkar. Nerede olur meşeler? İç bölgelerde olur. Meşelerin kendisi yenmesinde yapıyoruz. Bu da bizim için önemli oluyor diyorum. Anlaştık mı acaba?
Şimdi meşe hikayesini bir yere bağlayalım mı? İç bölgelerde orman var mı? Var. Ormanlar insanlar tarafından tahrip ediliyor mu? Maalesef ormanların insanlar tarafından iç bölgelerde tahribatıyla ortaya çıkan şey antropojen bozkır oluyor. Antropojen bozkır insanlar tarafından ormanların tahrip edilmesiyle iç bölgelerde karşımıza çıkar. Evli Çelevi Seyahatnamesinde diyor ki, "E bir Sincap Akdeniz'den Karadeniz'e hiç yere inmeden gidebilirmiş." Yani bol orman olduğundan bahsediyor iç bölgelerde. Ama tabii iklim değişiklikleri, insanların ağaçları yakması, yakacak odun temini için kullanması, tarla açmak için ağaçları yok etmesi ve eee karasa içinde iklimin kendini ve bit örsünün kendisini yenileyemiyor olması eee burada tabii ki meşenin yerine, ağaçların yerine bozkır bitsünü ortaya çıkarıyor. Onun adı da antropojen bozkır alıyor. Nerede olur antropojen bozkırı diye sorarlarsa buraya bakın içeriye iç bölgelere karası olan yerlere anlaştık mı? Yoksa buralar gelin buraya Trakya Ergene işinizi çözer. Anlaştık mı? Antropojen bozkırında böyle bir hikayesi var. Genellemesini yapabiliriz. Anlaştık mı acaba? Problem var mı acaba? Güzel.
Şimdi ben ormanlar hikayesini geri geleceğim. Karadeniz bölgesinde size bir şeyden bahsetmiştim. Hatırlıyor musunuz acaba? Karadeniz'de böyle profilden baktığım zaman ormanlar var. Ormanın varlığı yağışa bağlı dedim. Doğru mu? O zaman kıyıda ormanların kendisini gördüm. İçeride ormanlar azdı. Yağış fazla, yağış az. Denizel, karasal. Problem var mı kavramlarda? Ve bitki örüsü kuşaklar oluşturuyor. Dedim geniş yapraklar, karma, iğne yapraklar, en tepede çayır olur dedim. Hatırlıyor musunuz? Bakın yaylalar dediğimiz yerde çayırlar var. Görüyor musunuz? Yaz yaşlarına bağlı. Bu arada peki bana söyler misiniz? Bir daha yamacı boyunca Karadeniz'de ne değişiyor ki? Geniş yapraklı karma yine yapraklı çayır oluyor? Sıcak. Bu arada bunu soruyorlar. Geniş yapraklı karma yine yapraklı çayır sıralamasının değiştiği il hangi il diye sorarlar. Konya mı, Rize mi? Rize. Rize, Trabzon, Giresun, Ordu gibi seçenekler aramanız gerekiyor. Anlaştık mı?
Şimdi bunu biraz daha farklı görselle anlatmak istiyorum. Yaklaştık. Görüyor musunuz? Geniş yapraklılar sıcak olan yerde. Sonra kim var dedim yüksekte? İğne yapraklar. Sadece türlerine bakın. İşte baktığım zaman geniş yapraklar içerisinde gürgen, kayın, meşe, kestane iğne yapraklar içerisind sarıçam, karıçam, ladin, köker, ardıç gibi ürünler var. Genel olarak söylüyorum bunu ama şuna odaklanmanız gerekiyor. Geniş yapraklı karma, yeni yapraklı çayır sıralamasını oluşturan ne? Ne değişimi? Sıcaklık değişimi. Mantığını unutmayın. Anlaştık mı acaba?
Anadolu'da en fazla bulunan ağaç neydi? İkinci sırada kim vardı? Harikasınız. Kızılçam vardı. O zaman söyleyin bana. Var mı Türkiye'de Akdeniz iklimi? Güney Marmara'dan Gaziantep'e kadar var mı? Akdeniz ikliminin katkılarıyla kim olur? Akdeniz ikliminin bitki örüsü Kızılçam'dır. Maki değildir. Maki Kızılçam'ın tahribatıyla ortaya çıkar. İnsanlar tarafından iç bölgelerde ormanların tahribatıyla antropojen bozkur oluyordu. Hatırladık mı? Evet. Kızılçam'ın tahribatıyla ne oluyormuş? Maki.
Şimdi sevgili Ankara lütfen bakın dikkatli bakın. Makinenin türleri var. Bu bir sınav sorusu olarak geldi bu arada ama yine de dikkatli bakın. Zeytin turunçgil zaten direkt Akdeniz'deki gilinde hatırlatır. Doğru mu? Seçeneklerde verilmemişti. Kolay olur diye. Keçi boynuzunu duydunuz mu? Pekmenezi falan var. Çok yararlı olduğu söyleniyor bu arada. Akça kesme, kermez meşesi, menengiç kahvesi var. Duydunuz mu? Bir de alıç var. Böyle küçük böyle sarı yiyorsunuz. Sever misiniz bilmiyorum ama. Evet. Çok sevenler var. Maki türü bunlar. Bunları verdiler. Tam da şurayı işaretlediler. Bu bitki türleri nerede olur dediler. Sınav sorusu olarak geldi. Bu 4 yılı var. 6da olabilir. Anlaştık mı? Bir çiftli sene KPS sorusu olarak gelmişti bu. Bana söyler misiniz? Kızılçam'ın tahribatıyla ne oluyormuş? Nin tahribatıyla gari. Garik olarak karşımıza çıkar. Nane, kekik. Kekiği bilirsiniz. Kış aylarının eee kurtarıcısı. diyelim yani insanları değil mi? Nane kekik çalvanın kendisi de garek türleri olarak karşımıza çıkar. Bu da bizim için önemdir. Akdeniz ikliminde bunları arayabilirsiniz. Bu arada Makiy'yi, Gari'yi sadece Antalya Mersin hattında mı arayayım? Ege'de de olabilir mi bunlar? Bakın en büyük yanlışlardan bir tanesi. Yapmayın bunları lütfen. Eee, bu işin mantığını öğrenin. Akdeniz iklim burada var diyorum ya. Sadece burada kalıyor. Ezberliyor çünkü. Ama bir mantık yürütmeyle birlikte burada da Akdeniz iklimi var dediğim zaman o zaman burada da maki burada da gariyi arayabilirim. Arar mıyım? Aramam lazım. Anlaştık mı? Akdeniz iklimin olduğu her yerde oluyor bunlar. Var mı problem? Ama gelip içeride aramama ki burada başka bir şey var. Ne var içeride? Karasallık var.
Bana söyleyin. Türkiye dağları doğu batı yönüne uzanıyor mu? Evet. Ülkenin geneli denizel mi karasal mı? Karasal. Türkiye'de en geniş alanda bulunan bitki örsü orman mı, bozkır mı? Bozkır. Bozkır klasik bir soru kalıbı söyledim size. Türkiye'de en geniş alında bulunan bitki örsü bozkır genellemesini unutmayın lütfen. Neden? Dağlardan dolayı. Doğu batıza için olur mu içulu? Bozkır. Ege'nin içerisinde olur mu burada? Olur. Niye olmasın? Bakın kıyıda Akdeniz'deki var ya dağlar kıyı yedik uzanı için Nemla Hava içeri girdi bitti. Ondan sonra ne başlıyor Kütahya'da? Manisa'nın içerisinde mesela Uşak Afyon'da buralarda bozkır başlıyor işte. Anlaştık mı? Antalya'da var mı maki? Var mı Kızılçam? Torosların hemen arkasına kim başlar? Bozkır Isparta Burdur'da Bozkır başlar. Özellikle söylüyorum bunları. Tamam mı? İçeri girdim. Bozkır, Bozkır, Bozkır devam ediyor. Gümüşhane Bayburt Karadeniz'in içerisine Bozkır Güneydoğu Anadolu bölgesinde Gaziantep'ten sonra yarı kura karasallık Bozkır Doğu Anadolu bölgesind önemli kentlerinde Bozkır hatta Doğu Anadolu'da Hakkari Şırnak hattında görebilirim. Erzurum Kars'a gelmeyin ama orada başka bir şey var. Iğdır da peki olur mu Bozkur? Çünkü orası yarım kurak karasal mikroklima olabilir. Süper. Bu detaylar önemli. Bakın bu detayları dikkat edin. Anlaştık mı?
Bozkırlar, küçük otlar, küçük otları küçük hayvanlar yer. Küçükbaş hayvancılık olur dedim. Bakın buraya. Gelmedi. Karşınızda bir sınav sorusu var. Gelmediği için. Bozkır diğer adı step. Bu arada duydunuz mu? Step bozkır bozkırlar. Küçük otlar. Küçük otları küçük hayvanlar yer. Koyun yumağı. Bakın oradan bağlayın. Koyuna çoban lazım. Çoban yastığı, sığır kuyruğu, gelincik, yavşan otu, geven. Bir de üzer. Böyle nazar değmesin diye böyle yakıyor ya büyükler. Sınavdan bir gün önce böyle kapağı açılır, dumanla işte büyükler içeri girer nazar değmesin diye. Kullanıyor. Kullanıyor musunuz burada? Ankara'da Konya, Karaman oralarda çok daha yoğun var. Bizim orada da var mesela. Bozkır türleri. Bunlara iyi bakın. Bunları verecekler size. Bozkır bu nerede olur? haritada diye soracaklar. Sadece burada mı olur yoksa içeride biraz önce gösterdiğim yerlerde olur mu? Olur diyeceksiniz. Anlaştık mı? Problem var mı? Güzel.
O zaman Karadeniz'de ormanları gördüm. Kızılçam için Ege Akdeniz'e geldim. Tarribatıyla Maki oluyormuş. Makin'in tahribatıyla garik ortaya çıkıyormuş dedim. Sonra İç Anadolu'da orman tahribatıyla birlikte Pisodamaki var dedim. Problem var mı acaba bu arada? Var mı Karadeniz'de orman? Var. Karadeniz ormanlar tahrip edilir mi? Karadeniz ormanların tahribatıyla pistodemaki olur. Fındık bir pisodemakidir. Mesela fındık. Trabzon'da mesela gaful derler. Fındıklık. Güzel ot anlamına gelen yer. Tam tersi olabilir. Fındığın kendisi fisodama mantığı ile birlikte Karadeniz'de karşımıza çıkıyor. Karadeniz hattında karşımıza çıkıyor. Hatta genellemesini unutmayın.
Peki bana söyler misiniz? Var mı Erzurum Kars'ta sert karasallık? Yaz yağışları, Alpin çayırları, diğer adı dağ çayırları. Bakın mine çiçeği, kardelen ya da yıldız otu, taşkıran otu. Bunlar da Erzurum Kars kanadında karşımıza çıkıyor. Anahtar kelime kardelen olabilir. Mesela bunları gördünüz. Minç'in kendisini gördünüz. Erzurum Kars dediniz. Dağ çayırları dediniz. Olayı bitirdiniz. Var problem. Ben ÖSYM'yim. Dağ çayırlarını soruyorum size. Ve zorlayacağım ya. Erzurum Kars seçeneklerde yok. Gitmem gereken yer. Harika. Doğu Karadeniz'in yaylalarına gelin. Yaylalarda geniş yapraklı karma, iğne yapraklı çayır oluyor diyorum ya. Aynı çayır işte. Anlaştık mı? Çok nadir Torosların üstünde de görebilirsiniz. Yani buralara gelel gelmez soru da şuralarda iş biter. Doğu Karadeniz'de Erzurum Kars kanadında iş çözersiniz diye düşünüyorum. Anlaştık mı acaba?
Türkiye'de orman en fazla İç Anadolu'da mı, Karadeniz'de mi? Karadeniz. Karadeniz'de. Doğuda mı, batıda mı? Batıda. Batı Karadeniz'de orman varlığında ikinci sırada Akdeniz var. En fazla ormana sahip olan il Antalya. Antalya. Çok güzel. En yoğun orman Karabük. Karabük'te. Çok güzel. En fazla bulunan ağaç meşe. Meşenin iç bölgelerde tahribatıyla antropojen bozkır kızılçamın tahribatıyla nin tahribatıyla Karadenizli orman tahribatıyla psodomaki. Türkiye'de orman en fazla Karadeniz'de en geniş alanda bulunan Bitgörs orman mı bozkır mı? Bozkır. İçeride olur bozkırlar. Dağ çayırları için nereye bakalım? İç Anadolu mu yoksa Erzurum Kars mı? Erzurum Kars. Erzurum Kars benim için önemli olur. Bu senenin detay bilgilerinden bir tanesi şu anda karşınızda. Haritalar coğrafya içerisine yeni koydum. E bu arada 2022 haritalar coğrafyaya sahip olan arkadaşlar yeni kitap alayım mı diye soruyorlar. Almayın ama yeni videoları mutlaka izleyin ki güncelleyin. Mesela bu görsel her sal coğrafyada yok. Ekran görüsünü alın ya da çizin. Siz bu şekilde halledebilirsiniz. Baştan kitap almanıza gerek yok. Yani çiziyorsanız ama uğraşamam diyorsanız ayrı bir konu.
Şimdi bakın biraz detaylı bakalım buraya. Ağaçlar ve ormanların kendisinden bahsettik. Ormanları, ormanların olduğu yerdeki ağaç türlerini böyle detaylı bir şekilde grupladım daha net görün diye. Çünkü Sarıçağım sorusu geldi mesela. Nerede sorusunun cevabı işte Erzurum, Kars, Ardahanı ve Doğu Karadeniz'in yüksekleri mantığıyla birlikte çözmüştük. İğne yaprakta olduğu için de soğuk olan yerlerde oluyor. Mesela Batı Karadeniz'in yükseklerinde de görebiliyorum. Anlaştık mı?
Sonra geldim Kızılçam'a. Nerede Kızılçam var sorusunun cevabı Akdeniz. Bakın Kızılçamları Ege, Akdeniz kıyılarında daha doğrusu dağlarında görebiliyorum. Dünyada Kızılçam'ın en fazla olduğu yer zaten Anadolu mantığıyla birlikte ortaya çıktığında ayrıyeten söyleyebilirim. Sorunun gelmediği kısımlardan bir tanesi mesela meşenin kendisi bol bol var dedim. Hatırlıyor musunuz? Gördüğünüz gibi iç kesimlerde meşeyi bol görebiliyorum. Eee, detay bilgiler içerisinde genel olarak meşenin kendisi var. Bunun dışında mesela benim için önemli sorunun gelmediği alanlar içerisinde ne var? Karaçam'ın kendisi var. Karaçam Karadenizle, Akdeniz'de eee, daha çok Karadeniz'de Batı Karadeniz'le birlikte ön plana çıktığını söyleyebilirim. Yine burada bakın, ıhlamur'un, kestanenin kendisi eee, eee, ön plana çıktıklarını söyleyebilirim. Akdeniz'de sedir ağaçları vardır mesela. Gökların kendisi vardır. Bunlar bizim için önemli ağaç türleridir. Detay bilgiler ama böyle görmenizi istedim. O yüzden detaylı verdiğim haritalardan bir tanesi.
Hocam daha net bir soru kalıbı var mı karşınıza? Duyduk mu? Endemik bitki nadir bir yerde var. Neden endemik bitki var? İlk önce buradan başlayalım. Çünkü Anadolu'da yer şekillerinden dolayı kısmi alanlarda farklı iklimler görülebiliyor. O zaman dünyada nadir olan iklimler Türkiye'de olabiliyor. Endemik bitkiler konusunda zenginiz. Yani dünyada birçok yerde yok. Bizde var gibi düşünün lütfen bunu. Endemik bitki en fazla nerede diye sorarlarsa bakın buraya. Buraya gelin. Torosların batısına gelin. Batı Torosları unutmayın. İlk soru kalıbı bu. Endnemik türlerin Türkiye'de en yoğun olduğu yer burası. Batı Toros mantığıyla birlikte karşımıza çıkar. En popüler endemik bitki de şu sığla günlük diğer adı günlük ağacı. Sığıla ağacı. Sığla ağacından sığla yağı elde ediliyor bu arada. Kozmetik sanayinde kullanılıyor vesaire. O yüzden böyle ekonomiye de direkt katkı sağladığı için daha popüler soru mantığıyla karşımıza çıkar. Datça'yı biliyorsunuz, duymuşsunuzdur. Datça var. Kasnak meşesi var. Isparta hattında. Taz dağlarını duydunuz mu? Yer şekilleri konusunda göstereceğim. yerine Çanakkale'de bakın Kazdağ gökının kendisi var. İstranca meşesi yani yıldız dağların diğeri de ıstıranca dağları bu arada Yıldız dağlarında ve Batı Karadeniz'de karşımıza çıkıyor. Yoğun olarak ön plana çıktığı yerler. İki yere bakmayı unutmayın. Buraya ve buraya. Yıldıza ve Batı Karadeniz'e. Safran Otu, Safranbolu hattındayız. Batı Karadeniz'deyiz. İspir meşesinin kendisi içinde buradayız. Ve Anzer yaylasını duydunuz mu acaba? Rize'nin Anzer yaylası, Anzer balı var. Onu duydunuz mu? Anzer çiçeği var. Zaten ki zaten şöyle bir olay var. Arıların kendisi oradaki o nadir e bitkiden aldıkları için polonların kendisini vesaire o özel balı orada yapıyorlar. Ve ters dalemiz var. Her kış aylarının klasik haberlerde gördüğünüz haberidir. Koparılması konusunda cezalar var. Hep böyle bir haberle karşınıza çıkar. ters haleydi. Doğu kanadında, Doğu Anadolu bölgesinde yükseklerde bol bol görüyoruz. Nemrut dağlarında Adıyaman Nemrut bu arada bu Nemrut soğanının kendisi karşımıza çıkıyor. Eee, detay ama önemli bilgiler. En popüleri kim? Sığıl ağacının kendisi. Ve daha popüler cümlede ne? Sorusunun cevabı da Batı Toroslara unutmayın. endemik türlerin yoğun olduğu yer içerisinde karşımıza çıkar önemli detaylar içerisinde olduğunu söyleyebilirim. Anlaştık mı acaba? Problem var mı acaba? Güzel.
Detay ama önemli cümleler dedik. Türkiye'de ormanlar nerede var sorusunun cevabı için gittiğim yer Karadenizli. Daha fazla orman doğuda mı batıda mı? En fazla ormana sahip olan il Antalya'ydı. En yoğun orman Karabük. Karabük'teydi. En fazla bulunan ağaç meşe. Meşeydi. Çok güzel. Meşenin iç bölgelerde tahribatıyla antropojen bozkır oluyordu. Çok güzel. Peki Kızılçam'ın tahribatıyla nin tahribatıyla garik. Garik oluyordu. Çok güzel. Geniş yapraklı karma. Yeni yapraklı ormanların kendisini genelde Karadeniz'de görüyorum. Eee ve yükseklerde tabii çayırların kendisi var. Karadeniz orman tahribatıyla Pisodomakinin kendileri karşımıza çıkıyor. Şunu sorabilirsiniz mesela hocam. Akdeniz bölgesinde de böyle geniş yapraklı iğne karma gibi sıralama var mı diye sorarsanız Akdeniz'de geniş yaprakların olduğu yerde maki oluyor. Mak'den sonra orman başlıyor Akdeniz'de. Ondan sonra varsa çayıra gidiyoruz mesela. O yüzden geniş yapraklı karmağine ne yapraklı sıralamasını genelde Karadeniz'de görüyoruz. Anlaştık mı? Burada tahribatla birlikte ne olmuş? Makiler daha çok maki orman. İşte iğne yapraklı orman çayır diye gidiyor mesela. Öyle bir detaydan da bahsedebilirim.
Endemik türler benim için çok önemliydi. Sığla ağacının kendisi Muğla'da. Muğla, Sığla, Sığla, Muğla. Oradan seyebilirsiniz. Batı Torosları unutmayın. Endemik türlerin en yoğun olduğu yerler içerisinde karşına çıkar. Anzer yaylasın, Anzer balı ve çiçeği var ve terselerde Doğu Anadolu'da yükseklerde genelde karşımıza çıkıyor. Bunlar da endemik türler içerisinde benim için önemli ve değerli oluyor. Anlaştık mı? Problem var mı?
Biraz detay bilgilerin olduğu bir ders oldu sizin için ama aynı zamanda biz eee iklim konusunu burada komple tekrar etmiş ve toparlamış olduk. Özellikle bitki örsü ile ilgili gösterdiğim kısımlara dikkat edin. Şimdi bir sonraki dersimizde soru çözümlerine bakacağız sizle birlikte. Soruları çözerken zaten buraları bir daha tekrar edeceğiz. Soruları bitirdikten sonra da siz soru bankasına soru çözerseniz burayı çözeriz. Anlaştık mı? O zaman bir sonraki ders görüşmek üzere. [Müzik]