Transcription
หากเพโทถามว่ารัฐที่ยุติธรรมที่สุดควรเป็นอย่างไร อิสเซอร์โตจะถามกลับทันทีว่ารัฐที่มีอยู่จริงทำงานอย่างไตร อิสเซอร์โตคือศิษย์ของเพโต้ แต่เป็นศิษย์ที่ไม่เดินตามมาจ่า เขาไม่หลงใหลรัฐในอุดมคติ เขาสนใจโลกจริง โลกที่เต็มไปด้วยข้อจำกัด ความขัดแย้ง และมนุษย์ไม่ได้ดีงามอย่างที่เราหวัง
สำหรับอิสโต มนุษย์คือสัตว์การเมือง เราไม่อาจเป็นมนุษมนุษย์ได้อย่างสมบูรณ์หากอยู่นอกชุมชน กฎหมายและสถาบันการเมืองจึงไม่ใช่เรื่องไกลตัว ไม่ใช่เรื่องของนักการเมืองอย่างเดียว แต่คือโครงสร้างที่กำหนดว่าใครได้พูด ใครถูกฟัง ใครตัดสินใจ และใครต้องรับผลแม้ไม่เคยมีส่วนร่วมเลยก็ตาม
อิสโตศึกษารัฐธรรมนูญของนครรัฐจำนวนมาก เขาจำแนกรูปแบบการปกครองอย่างเป็นระบบ ประชาธิปไตย คณาธิปไตย และประชาธิปไตย และเตือนว่าทุกรูปแบบมีด้านเสื่อมของมันเสมอ ประชาธิปไตยอาจกลายเป็นทรราช คณาธิปไตยอาจกลายเป็นการผูกขาดของคนรวย ประชาธิปไตยอาจกลายเป็นการครอบงำของเสียงส่วนใหญ่ที่ไม่ฟังเสียงส่วนน้อย
ทางออกของอิสเตleไม่ใช่การฝากความหวังไว้กับผู้นำที่ดี แต่คือการออกแบบระบบที่ดีพอ เขาเสนอรัฐธรรมนูญแบบผสม มีการถ่วงดุลอำนาจ แยกอำนาจออกจากกัน เพื่อลดโอกาสที่ใครคนหนึ่งหรือกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งจะรวบอำนาจไว้ได้ทั้งหมด
นี่คือจุดที่อริทัพูดกับการเมืองไทยได้ตรงที่สุด เรามักอธิบายปัญหาการเมืองด้วยคำว่า "ขาดคนดี" เราฝากความหวังไว้กับผู้นำที่มีศีลธรรม ผู้มีบารมี หรือผู้ที่อ้างความมั่นคงของชาติ แต่เรากลับไม่ค่อยถามว่าโครงสร้างอำนาจเปิดช่องให้ตรวจสอบจริงหรือไม่ กติกาทำให้คนรับผิดชอบหรือเปล่า หรือสุดท้ายระบบถูกออกแบบมาเพื่อคุ้มครองผู้มีอำนาจมากกว่าประชาชน
เราเปลี่ยนผู้นำหลายครั้ง แต่โครงสร้างอำนาจยังเหมือนเดิม เรามีรัฐธรรมนูญใหม่ แต่กลไกถ่วงดุลกลับอ่อนแรง องค์กรตรวจสอบจำนวนมาก แต่ประชาชนตรวจสอบได้น้อย ถ้ามองป่านสายตาอิสรเล ปัญหาการเมืองไทยไม่ใช่เรื่องนิสัยส่วนตัวของนักการเมือง แต่คือปัญหาเชิงการออกแบบ เราออกแบบประชาธิปไตยให้ใครได้อำนาจ และใครตรวจสอบได้ เราเปิดช่องให้เสียงประชาชนมีผลจริงแค่ไหน หรือเป็นแค่ใช้ความชอบธรรมให้กับผู้มีอำนาจตัดสินใจแทนทั้งหมด
อิสเตเตรสอนว่าการเมืองที่ดีไม่ใช่การหวังให้ทุกคนดี แต่คือการยอมรับว่ามนุษย์ไม่สมบูรณ์ แล้วการออกแบบสถาบันให้ความเสียหายจากความเลวนั้นน้อยที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ การเมืองจึงไม่ใช่เรื่องคำอธิษฐาน แต่คืองานออกแบบ ไม่ใช่ความฝันลอยๆ แต่คือการจัดกติกาอย่างมีสติ
มนุษย์คือสัตว์การเมือง เราไม่อาจหนีโครงสร้างกฎหมายและสถาบัน ต่อให้ไม่สนใจการเมือง การเมืองก็ยังสนใจเราอยู่ดี และถ้าเราเขียนรัฐธรรมนูญใหม่อีกครั้ง คำถามอิสเตleอาจสำคัญกว่าคำถามว่าใครควรเป็นผู้นำ แต่คือคำถามว่าเรากำลังออกแบบระบบให้ประเทศอยู่รอดได้ แม้ในวันที่ผู้นำไม่ดีนักหรือไม่ นี่คือบทเรียนของอิสโตที่การเมืองไทยยังต้องทบทวนซ้ำแล้วซ้ำอีก โดยเฉพาะในยามหัวเลี้ยวหัวต่อของอนาคต