Transcription
ਸਾਲ 1971 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਿਵਲ ਜੰਗ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਡਾ ਘਮਾਸਾਨ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਖੁਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਐਲਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ, ਤੀਜੀ ਦਸੰਬਰ 1971 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਚੰਗੇਜ਼ ਖਾਨ ਲਾਂਚ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ 'ਤੇ ਬੰਬਾਰੀ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵੀ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 1971 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਦੀ।
ਪਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਜੰਗ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿਵਲ ਜੰਗ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੀ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਖਰ ਕਿਉਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਸ ਪੂਰੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕੀ ਯੋਗਦਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਕਈ ਰਾਜ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਰਵਾਇਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਪਛਾਣਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਹੀ ਕਹਾਣੀ ਅੱਜ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਚੱਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਖੁਦ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇੱਥੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
1757 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਧਰਮ ਦੀ ਖਾਈ ਡੂੰਘੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਬੰਗਾਲੀ ਨਸਲੀਅਤ। 1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ। ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੋਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਚੁਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਖੁਦ ਨੂੰ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਦੇਸ਼ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਹੋਏ ਇਸ ਵਿਭਾਜਨ ਨਾਲ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤਾਂ ਤੈਅ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕੋ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਲਕਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਧਾ ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਤੋਂ ਬੰਗਾਲ ਵੀ ਅਛੂਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬੰਗਾਲ ਖੇਤਰ ਵੰਡ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਿਭਾਜਨ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਨੀਂਹ 'ਤੇ ਬਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਰੁਤਬਾ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮਿਲਣਗੀਆਂ। ਨਾਲ ਹੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਦੇਵੇ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇਹੀ ਉਮੀਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਵੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਹੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਰਵਾਸ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਕਈ ਬਿਹਾਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਰਵਾਸ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਦੌਰ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੰਗਿਆਂ-ਫਸਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਸੂਰ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 14 ਲੱਖ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2 ਲੱਖ ਤੋਂ 20 ਲੱਖ ਤੱਕ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ 1600 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਬੰਗਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਸਿੰਧੀ, ਪਖਤੂਨੀ ਅਤੇ ਬਲੋਚੀ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਬੰਗਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫੈਸਲੇ ਅਤੇ ਕੰਮ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
1947 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਕਮਾਨ ਲਿਆਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਕਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਵੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹੀ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਪਾਉਂਦਾ।
21 ਮਾਰਚ 1948 ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਿਯਮ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉਰਦੂ ਥੋਪਣ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਗਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਉਰਦੂ ਇੱਕ ਕੁਲੀਨ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬੱਚਾ-ਬੱਚਾ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਲੋਕ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁਨ ਉਰਦੂ ਥੋਪਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ 'ਤੇ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਵਾਂਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਬੰਗਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 1952 ਆਉਂਦੇ-ਆਉਂਦੇ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਇੰਨੇ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਾ 144 ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕਠੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਕਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਧਾਰਾ 144 ਦੇ ਤਹਿਤ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੜਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਇਹ ਦਿਨ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਹੀਦ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਟਕਰਾਅ ਇਸ ਕਦਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1956 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਘਟਨਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘਿਓ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
[ਸੰਗੀਤ]
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਣਦੀਆਂ-ਵਿਗੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਫੌਜੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਤੋਂ ਤਾਂ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। 70% ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੌਮੀ ਬਜਟ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਅੱਧੀ ਆਬਾਦੀ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ 62% ਮਾਲੀਆ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ 2.6% ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 4.4% ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਤਕਰਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਖਾਈ ਡੂੰਘੀ ਹੁੰਦੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
1966 ਵਿੱਚ ਮਾਮਲਾ ਉਦੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਗੜ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ ਪਾਰਟੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਛੇ ਨੁਕਾਤੀ ਮੰਗਾਂ ਉਠਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਸ਼ੇਖ ਮੁਜੀਬੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵੱਧ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਮੁਦਰਾ ਹੋਵੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਭੰਡਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਰੱਖਿਆ ਫੋਰਸ ਹੋਵੇ। ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੁਕਤਿਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ ਵੀ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 1968 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ ਦੇ ਨੇਤਾ ਸ਼ੇਖ ਮੁਜੀਬੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਅਤੇ ਕਈ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਣ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਕਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਅਯੂਬ ਖਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ ਅਗਰਤਲਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸ਼ੇਖ ਮੁਜੀਬੁਰ ਆਵਾਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੇਤਾ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬੰਗਾਲੀ ਆਵਾਮ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸੁਨਹਿਰੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਉਮੀਦ ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ ਤੋਂ ਲਗਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਸ਼ੇਖ ਮੁਜੀਬੁਰ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੀ ਖਬਰ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਦਰ ਗੁੱਸਾ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰਨ ਗੋਡੇ ਟੇਕਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਇਸ ਕਦਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਨਰਲ ਅਯੂਬ ਖਾਨ ਨੂੰ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ ਜਨਰਲ ਯਾਹੀਆ ਖਾਨ, ਜੋ 1970 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਗੁਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸੀਟਾਂ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਉਣਗੀਆਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਨਤੀਜਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹਿੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ ਨੂੰ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 313 ਵਿੱਚੋਂ 167 ਸੀਟਾਂ ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀ ਸੀਟ 'ਤੇ ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੁਝ ਇਹੀ ਹਾਲ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 86 ਸੀਟਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰੋ। ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਤਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਰਾਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਯਾਹੀਆ ਖਾਨ ਅਤੇ ਪੀ.ਪੀ.ਪੀ. ਨੇਤਾ ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੌਮੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪਹਿਲੀ ਮਾਰਚ 1971 ਨੂੰ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਹੀਆ ਖਾਨ ਕੌਮੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਵਾਮ ਇਸ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਮਜ਼ਾਕ ਬਣਦਾ ਦੇਖ ਲੋਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨਾਮ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ ਪਾਰਟੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਮੁਜੀਬੁਰ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਵਾਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਇੱਥੇ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਫੌਜ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਵਾਹਿਨੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਫੌਜ ਦਾ ਮਕਸਦ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਪਣੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਇੱਥੇ ਵਿਦਰੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਰਚ 1971 ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਕਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਢਾਕਾ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਵਾਹਿਨੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤੀ ਵਾਹਿਨੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇੱਕ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਹਿਨੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਮੇਟੀ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਧੱਜੀਆਂ ਉੱਡ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੰਗਾਲੀ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਨਾਤੇ ਤੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗੀ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਨੁਕਾਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲਵੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਭ ਸਦਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 25 ਮਾਰਚ 1971 ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਤਰਨਾਕ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਸਰਚਲਾਈਟ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਕਸਦ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਅਭਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਜੰਗੀ ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਕਸਦ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਕਤਲੇਆਮ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
25 ਮਾਰਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਲੀ ਰਾਤ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਬੰਗਾਲੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਪਾਹੀ ਢਾਕਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਰਫਿਊ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਟੈਲੀਫੋਨ ਜਾਂ ਰਾਡਾਰ ਸਭ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੇਖ ਮੁਜੀਬੁਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਸਰਚਲਾਈਟ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੰਗਾਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੇਤਾਵਾਂ, ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ, ਬੰਗਾਲੀ ਅਵਾਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਭੱਜ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 25 ਮਾਰਚ ਦੀ ਰਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਜੰਗੀ ਅਪਰਾਧ ਲਗਭਗ ਅਗਲੇ 8 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 30 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੋਈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਲੱਖ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਵੀ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਇਸ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੋਈ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ, ਉਲਟਾ ਆਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ।
ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੇਖ ਮੁਜੀਬੁਰ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 27 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਮੇਜਰ ਜ਼ਿਆਉਰ ਰਹਿਮਾਨ ਖੁਦ ਇਹ ਐਲਾਨ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
[ਸੰਗੀਤ]
ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਇੰਨੀ ਵੀ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਲਈ ਇੱਕ ਹੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ 7000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਦਰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਡਰ ਕੇ 10 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਘਰ, ਪਰਿਵਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵੀ ਇਸ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਵਾਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਈ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1971 ਨੂੰ ਅਵਾਮੀ ਨੇਤਾ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਰਿਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੇਖ ਮੁਜੀਬੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਤਾਜੂਦੀਨ ਅਹਿਮਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਸਲ ਸਮੱਸਿਆ 10 ਮਿਲੀਅਨ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਖਰ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਭਾਰਤ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨਾਲ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਆਰਥਿਕ ਬੋਝ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਵੀ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਫੈਸਲਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇਗਾ।
28 ਅਪ੍ਰੈਲ 1971 ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ, ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਨਰਲ ਸੈਮ ਮਾਨੇਕਸ਼ਾਅ ਨਾਲ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ। ਪਰ ਮਾਨੇਕਸ਼ਾਅ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਜੰਗ 'ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਰਚ-ਜੂਨ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੜ ਕੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੰਗ ਦਾ ਸਹੀ ਸਮਾਂ ਨਵੰਬਰ-ਦਸੰਬਰ ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਨਰਲਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਦੋਂ ਚਾਹੁਣ ਉਦੋਂ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। "ਅਸੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਵਾਹਿਨੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਾਂਗੇ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਾਂਗੇ।"
ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੁਕਤੀ ਵਾਹਿਨੀ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਮੁਕਤੀ ਵਾਹਿਨੀ ਨੂੰ ਗੁਰੀਲਾ ਜੰਗ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਚਾਲ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਪੈ ਸਕਣ। ਨਾਲ ਹੀ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਵਾਹਿਨੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਤੱਕ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੀ ਇਸ ਯੁੱਧ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੋਈ ਟਕਰਾਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਤੀਜੀ ਦਸੰਬਰ 1971 ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਉਦੋਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਚੰਗੇਜ਼ ਖਾਨ ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ 11 ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਆਗਰਾ, ਪਠਾਨਕੋਟ, ਜੋਧਪੁਰ, ਸ੍ਰੀਨਗਰ, ਅੰਬਾਲਾ ਵਰਗੇ 11 ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਜੰਗ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵੱਜ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਾਮ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਵੀ ਰੇਡੀਓ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: "ਕਿ ਤੀਜੀ ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪਠਾਨਕੋਟ, ਸ੍ਰੀਨਗਰ, ਅਵੰਤੀਪੁਰ, ਉੱਤਰਲਾਈ, ਜੋਧਪੁਰ, ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ ਆਗਰੇ ਦੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ 'ਤੇ ਬੰਬਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸੀ, ਉਹ ਲੜਾਈ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਵੀ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਜ਼ੋਰਾਂ-ਸ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਿੱਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਤਾ ਦੀ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਹਾਦਰ ਸੈਨਾ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।"
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਚੌਕਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਨਵੇਅਜ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮੂੰਹਤੋੜ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਤੋਂ ਭਾਵੇਂ ਚੂਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਜਦੋਂ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ 'ਤੇ ਉੱਤਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਈ ਰਨਵੇਅਜ਼ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮਰਦ, ਮੀਆਂਵਾਲੀ, ਸਰਗੋਧਾ, ਚੰਡਲਰ, ਰਸਾਲਵਾਲਾ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਨਵੇਅਜ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇੰਨੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਜੰਗ ਲਈ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬੇਸਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ। ਕੁਝ ਇਹੀ ਹਾਲ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 2 ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਚਟਗਾਂਵ, ਜੇਸਰ ਅਤੇ ਕੁਰਮੀਓਲਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚੌਥੀ ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮੂੰਹਤੋੜ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਰਾਚੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੰਦਰਗਾਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਪਾਰ ਲਈ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਢਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਕਰਾਚੀ ਹਾਰਬਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਟ੍ਰਾਈਡੈਂਟ। ਇਸ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਐਡਮਿਰਲ ਸੈਮ ਨੰਦਾ, ਜੋ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 25 ਸਕੁਐਡਰਨ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਬਬਲੂ ਬਹਿਨ ਯਾਦਵ ਨੂੰ ਹਮਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦਾ ਗਰੁੱਪ 460 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤੱਟ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਹੋਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਬੰਬਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦਾ ਪਲਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦੇ-ਹੁੰਦੇ ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਕਰਾਚੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ 330 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਕਰੀਬ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਨਿਰਘਾਤ ਅਤੇ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਨਿਪਾਟ ਵਰਗੀਆਂ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਬੋਟਸ ਅਤੇ ਦੋ ਐਂਟੀ-ਸਬਮਰੀਨ ਕਾਰਵੇਟਸ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਅਲਫ਼ਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਾਰੇ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨੇਵੀ ਨੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ਕਰਾਚੀ ਤੋਂ 130 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲਾ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਨਿਰਘਾਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬੌਟਲਸ ਕਲਾਸ ਡਿਸਟ੍ਰੌਇਰ ਪੀ.ਐਨ.ਐਸ. ਖੈਬਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਵੀਰ ਅਤੇ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਨਿਪਟ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕਮਾਲ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੀ.ਐਨ.ਐਸ. ਚੈਲੇਂਜ ਅਤੇ ਪੀ.ਐਨ.ਐਸ. ਮੁਫੀਦ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਨਾਲ ਬਰਬਾਦ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਨਿਪਟ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੇਮਰੀ ਤੇਲ ਭੰਡਾਰਨ ਟੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਤੇਲ ਭੰਡਾਰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜ ਕੇ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 7 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਨੇਵੀ ਦੀ ਇਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੋਨਫਾਇਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨੇਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਓਖਾ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਬੰਬਾਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਉਹ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਫਿਊਲਿੰਗ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਗੋਲਾ ਬਾਰੂਦ ਅਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਤੀ ਨੇਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਓਖਾ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੱਥ ਸਿਰਫ ਹਾਰ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਨੇਵੀ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਂਟੀ-ਸ਼ਿਪ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਇਸ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਨੇਵੀ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨੇਵੀ ਨੂੰ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡਰ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਵਿਕਰਾਂਤ ਦਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਵਿਕਰਾਂਤ ਜੰਗ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪਲਟ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਵਿਕਰਾਂਤ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪੀ.ਐਨ.ਐਸ. ਗਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਇਸ ਰੂਟ ਵਿੱਚ ਭੇਜਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਮਲਾ ਉਲਟਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪਣਡੁੱਬੀ ਪੀ.ਐਨ.ਐਸ. ਗਾਜ਼ੀ ਕਰਾਚੀ ਤੋਂ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰ ਪਾਉਂਦੀ, ਭਾਰਤੀ ਨੇਵੀ ਦੀਆਂ ਖੁਫੀਆ ਫੋਰਸਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਖਬਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵੀ ਚੌਕੰਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪੀ.ਐਨ.ਐਸ. ਗਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਚਕਮਾ ਦੇਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ 'ਤੇ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਰਾਜਪੂਤ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਵਿਕਰਾਂਤ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨੇਵੀ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਵਿਕਰਾਂਤ ਦੇ ਕਾਲ ਸਾਈਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿਗਨਲ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਪੀ.ਐਨ.ਐਸ. ਗਾਜ਼ੀ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਰਾਜਪੂਤ ਦੋ ਡੈਪਥ ਚਾਰਜ ਨਾਲ ਪੀ.ਐਨ.ਐਸ. ਗਾਜ਼ੀ ਪਣਡੁੱਬੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੀ.ਐਨ.ਐਸ. ਗਾਜ਼ੀ ਇਸ ਪੂਰੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਰਾਜਪੂਤ ਨੇ ਹਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀ.ਐਨ.ਐਸ. ਗਾਜ਼ੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
4 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਲੋਂਗੇਵਾਲਾ ਪੋਸਟ ਤੋਂ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਫੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਬਸ ਇਸੇ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾ ਕੇ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ, ਜੈਸਲਮੇਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਤਹਿਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 2000 ਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 59 ਟੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੋਬਾਈਲ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲੋਂਗੇਵਾਲਾ ਪੋਸਟ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੀ 23ਵੀਂ ਬਟਾਲੀਅਨ ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਕਮਾਨ ਮੇਜਰ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਚਾਂਦਪੁਰੀ ਕੋਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
7 ਦਸੰਬਰ 1971 ਤੱਕ ਲੜੀ ਗਈ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਨਸੂਬੇ ਧਰੇ ਦੇ ਧਰੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਮੇਜਰ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਚਾਂਦਪੁਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 120 ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਟੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਧੂੜ ਚਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਂਗੇਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਉਚਾਈ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਚਾਂਦਪੁਰੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹਵਾਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਉਲਝਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਫਾਇਰਿੰਗ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਂਕ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲੱਗੇ ਕੰਡਿਆਲੀ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਲੈਂਡ ਮਾਈਨਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਮਝ ਕੇ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਾਂ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਉਲਝਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਂਕ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਟੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਪਣੇ ਕਈ ਟੈਂਕ ਅਤੇ ਵਾਹਨ ਗੁਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਪਾਉਂਦਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਵੇਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਐਚ.ਐਫ.-24 ਮਾਰੂਤ ਫਾਈਟਰ ਅਤੇ ਹਾਕਰ ਹੰਟਰ ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤੋੜ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਂਗੇਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਹਾਰ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਈ ਸੈਨਿਕ, ਆਰਮਡ ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਟੈਂਕ ਗੁਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
1971 ਦੀ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 3600 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਨਰਲ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਜੰਗੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹਮਲੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਫੌਜੀ ਰੱਖਿਆ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਹਮਲਾਵਰ ਹਮਲੇ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਲੜਨ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਨੇਵੀ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਵਾਲਾ ਹਮਲਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਉਡਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਟ੍ਰਾਈਡੈਂਟ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਅਪਾਰ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਜਿੱਥੇ ਕਰਾਚੀ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਖਬਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਰ ਮਰਚੈਂਟ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਨੇਵੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸੇ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਨੇਵੀ ਇੱਕ ਫਾਲੋ-ਅੱਪ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਡ ਨਾਮ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਪਾਇਥਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 8 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਵਿਨਾਸ਼, ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਨੋਰਾ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੈਟਰੋਲ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਲਕਿ 11 ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਵਿਨਾਸ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਨਾਲ ਕੇਮਰੀ ਤੇਲ ਫਾਰਮ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਬਚਿਆ-ਖੁਚਿਆ ਕੇਮਰੀ ਤੇਲ ਭੰਡਾਰ ਵੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਪਨਾਮਨੀਅਨ ਫਿਊਲ ਟੈਂਕਰ ਐਮ.ਵੀ. ਗਲਫ ਸਟਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਵਿਨਾਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨੇਵੀ ਫਲੀਟ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਕਰਾਚੀ ਦੀ 50% ਤੇਲ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਨੇਵੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅਸਮਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਡੁੱਬਦੀ ਨਈਆ ਨੂੰ ਕਿਨਾਰੇ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ। 4 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਸਿੱਧੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਯੂ.ਕੇ. ਮਿਲ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜੰਗਬੰਦੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਵੇ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਮਤੇ ਨੂੰ ਵੀਟੋ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ 9 ਅਗਸਤ 1971 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਸੰਧੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੋਸਤੀ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਉਦੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਨਾ ਕੇਵਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਲਕਿ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਦੇਸ਼ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਭੂਟਾਨ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦੇਸ਼ ਬਣਿਆ ਜਿਸਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। 8 ਦਸੰਬਰ 1971 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀ ਨੂੰ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੱਤਵੀਂ ਫਲੀਟ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਇਹ ਸੱਤਵਾਂ ਬੇੜਾ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ ਕੈਰੀਅਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਜ਼ਨ ਲਗਭਗ 75000 ਟਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 70 ਫਾਈਟਰ ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਾਹਰ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ. ਵਿਕਰਾਂਤ ਦੀ ਫਾਈਟਰ ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕੇਵਲ 20 ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਹ ਜੰਗ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਜਿੱਤ ਪੱਕੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਜਲ ਸੈਨਾ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਵੇ। ਸਥਿਤੀ ਇੱਥੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਯੂ.ਕੇ. ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਐਚ.ਐਮ.ਐਸ. ਈਗਲ ਨੂੰ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਲ ਸੈਨਾ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਿੰਸਰ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਫਸਾਉਣ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਸੋਵੀਅਤ ਨੂੰ ਐਸ.ਓ.ਐਸ. ਭੇਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸੋਵੀਅਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹੈ। ਸੰਦੇਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਅਮਰੀਕੀ ਖਤਰੇ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਵੀਅਤ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕਮਾਂਡਰ ਹੈਲੋ ਲੋਡ ਮਿਲਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੇ 10ਵੇਂ ਆਪਰੇਟਿਵ ਬੈਟਲ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਸੋਵੀਅਤ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਬੇੜਾ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ, ਐਟੋਮਿਕ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਬੇੜੇ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਯੂ.ਕੇ. ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਪਾਉਂਦੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੂਸੀ ਜਹਾਜ਼ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਹਾਜ਼ ਮੈਡਾਗਾਸਕਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਨੇਵੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਸੋਵੀਅਤ ਦਾ ਸਾਥ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ, ਜਲ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਫੌਜੀ ਰੱਖਿਆ ਇੱਕਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਗੋਡੇ ਟੇਕਣ 'ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਹਵਾਈ ਸਪਲਾਈਆਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਲ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਨੇਵੀ ਬਲੌਕ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਾਹਿਨੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੀ ਜਾਨ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 12 ਦਸੰਬਰ ਆਉਂਦੇ-ਆਉਂਦੇ, ਇਸ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਹਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 13000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਕੋਲ ਬਚਣ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੰਗ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਊਯਾਰਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਤਮਸਮਰਪਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਲਾਚਾਰੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਾਫ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਜਦੋਂ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਏ.ਏ.ਕੇ. ਨਿਆਜ਼ੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਤਮਸਮਰਪਣ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਏ.ਏ.ਕੇ. ਨਿਆਜ਼ੀ ਇਸ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ 30 ਮਿੰਟ ਦਾ ਸੋਚਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ 1 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਉਹ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਾਹਿਨੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। 16 ਦਸੰਬਰ 1971 ਨੂੰ ਢਾਕਾ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ 93000 ਸਿਪਾਹੀ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਤਮਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਝੁਕਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਤਮਸਮਰਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲਗਭਗ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਪਾਹੀ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਏ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਏ.ਏ.ਕੇ. ਨਿਆਜ਼ੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਆਤਮਸਮਰਪਣ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਲਾਚਾਰੀ ਸਾਫ ਝਲਕਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਪੂਰੀ ਘਟਨਾ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਝੁਕਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਹ ਜਿੱਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਧੱਬਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਫੋਰਸ ਆਪਣਾ ਲੋਹਾ ਮਨਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਜਿੱਤ ਦੀ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੇਖ ਮੁਜੀਬੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਬੱਚੇ, ਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 1972 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਮਝੌਤਾ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬਦਲੇ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ 13000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 93000 ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤ ਜਿੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। 1974 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀਡੀਓ ਜ਼ਰੂਰ ਪਸੰਦ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵੀਡੀਓ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਭੁੱਲੋ, ਨਾਲ ਹੀ ਚੈਨਲ ਨੂੰ ਸਬਸਕ੍ਰਾਈਬ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ ਦਿਓ।