Transcription
[Müzik] Planet dişi sistemi, mekanik güç aktarımında kullanılan kompakt ve verimli bir dişli mekanizmasıdır. [Müzik] Bu sistem, adını gezegenlerin güneş etrafındaki hareketine benzer bir prensiple çalışmasından dolayı [Müzik] alır. Güneş dişli, sistemin merkezinde yer alır ve genellikle güç girişi veya çıkış elemanı olarak kullanılır. Planet veya diğer adıyla gezegen dişler, güneşin etrafında dönen küçük dişlerdir; hareket aktarımı yaparlar. Planet taşıyıcı, Planet dişlerini sabit tutan ve aynı zamanda hareketin giriş veya çıkışını gerçekleştiren parçadır. Yörünge veya diğer ismiyle halka dişli sistemi, çevreleyen dış dişlidir; iç kısmı dişli şeklindedir. [Müzik] En yaygın kullanım alanı otomotivdir; özellikle otomatik vites kutularında birden fazla Planet dişi sistemi bir araya getirilerek oluşturulur. İş makineleri ve çekicilerde de kullanımı yaygındır. Maş motorları dahil birçok parçanın içinde tork arttırımı için tercih edilir. Otomotiv dışında havacılık, uzay, rüzgar tribünleri ve endüstriyel pek çok uygulamada kullanımı [Müzik] mevcuttur. Tork ve hız değişimi için pratik çözüm sunar; hafif ve kompakt çalışma verimleri yüksektir. Örnek olarak, bir maş motorunun içinden aldığımız Planet dişli sistemini görüyoruz. Otomatik vites kutularında kullanılan Planet dişli sistemine bir örnek eğitim amacıyla oluşturduğumuz Planet dişi sistemini görüyoruz. Sisteminin çalışmasına geçmeden önce hız ve tork arasındaki ilişkiyi anlamaya [Müzik] çalışalım.
Hareketi veren dişli küçük, hareketi alan dişli büyük olduğunda tork, yani döndürme kuvvetimiz artarken dönme hızımız düşecektir. Tersi bir durumda, yani hareketi veren dişli büyük, hareketi alan dişli küçük olduğunda ise hız artarken döndürme kuvveti daha az [Müzik] olacaktır. Eğitim amacıyla yapmış olduğumuz Planet dişi sisteminde dış yörünge dişlinin diş sayısı 40'tır; merkezde bulunan güneş dişinde ise sayısı 20'dir. Yeşil olarak gördüğümüz Planet ve ona bağlı Planet taşıyıcısı için diş sayısı hesaplamalarda yörünge diş sayısı ve güneş diş sayısı toplamı alınmaktadır. Bu çalışmada Planet taşıyıcısı için kabul edilen diş sayısı 40 + 20, yani 60'tır. [Müzik] Tabloda sistemin çalışma varyasyonlarını görüyoruz. Sabit dişli yörünge, Güneş veya Planet taşıyıcısı olabilir. Örneğin, 1. satırdan başlayalım; yörünge sabit tutulduğunda güç girişi güneşten, güç çıkışı ise Planet taşıyıcısından alındığında hız azalacak, tork artacaktır. Dönüş yönü ise aynı olacaktır. Şimdi dişli hesabında nasıl yapıldığına bakalım. Dişli oranı, hareketi alan dişlinin diş sayısı, hareketi veren dişlinin diş sayısına bölünür. Çıkan değer 1 ise tork ve hız değişmez; değer 1'den küçük ise hız artar, tork azalır; 1'den büyükse tork artar, hız azalır.
Şimdi birinci örneğimizi inceleyelim. Sabit dişli yörünge, güç girişi Güneş, güç çıkışı Planet taşıyıcısı. Alan dişli bölü veren dişli olduğuna göre hareketi alan Planet taşıyıcısının diş sayısı 60, Güneş dişli 20 olduğu için burada redüksiyon 3 çıkacaktır. Yani Güneş dişli 3 tur döndüğünde Planet taşıyıcısının bir tur [ __ ] gerekir. Şimdi bunu deneyelim ve görelim. Burada yörünge dişli sabit; güneşten hareketi veriyoruz. Güneş 1 turda, Güneş 2 turunda, Güneş 3 tur döndüğünde Planet taşıyıcısı bir tur dönmüştür. İkinci örneğimizde sabit dişimiz yörünge, güç girişi Planet taşıyıcısı, güç çıkışı Güneş. Hareketi alan Güneş, veren Planet taşıyıcısı. Buradaki oran 20/60 olacaktır; redüksiyon 0.33 tür. Yani hız artacak, tork azalacaktır. Planet taşıyıcısı bir tur dönerken Güneş 3 tur dönecektir. Burada yörünge dişli sabit; hareketi Planet taşıyıcısından veriyoruz, güç çıkışı güneşten. Birinci turda Güneş, Güneş. Şimdi iki tur döndü ve Güneş 3. tura geldiğinde Planet taşıyıcısı bir tur dönmüş oldu. Üçüncü örneğimizde sabit dişimiz Güneş, güç girişi yörünge, güç çıkışı Planet taşıyıcısı. 60/40 olduğunda buradaki redüksiyon 1.5 olacaktır; tork artacak, hız azalacak. Yörünge 1.5 tur dönerken Planet taşıyıcısı bir tur dönmelidir. Burada Güneş dişimiz sabit; hareketi yörüngeden veriyoruz, güç çıkışı Planet taşıyıcısı. Şu an yörünge bir tura geldi; yörünge 1.5 tur döndüğünde Planet taşıyıcısı bir tur dönmüş oldu. Dördüncü örneğimizde Güneş dişi sabit, güç girişi Planet taşıyıcısı, güç çıkışı yörünge. Oranımız 40/60 olacaktır; redüksiyon 0.66. Hız artacak, tork azalacaktır. Planet taşıyıcısı bir tur dönerken yörünge dişlinin 1.5 tur [ __ ] gerekir. Buradaki örneğimizde Güneş dişli sabit; hareketi Planet taşıyıcısından veriyoruz, çıkış yörüngeden olacak. Şu anda yörünge bir tur döndü; Planet taşıyıcısı bir tur olduğunda yörünge 1.5 tur dönmüş oldu. Beşinci ve son örneğimizde Planet taşıyıcısı sabit tutulduğunda güç girişi güneşten, güç çıkışı yörünge olduğunda ki burada yön ters olacaktır. Redüksiyon oranımız 40/20'dir, yani 2'dir. Bu durumda tork artar, hız azalır. Güneş dişli iki tur döndüğünde yörünge ters yönde bir tur dönmelidir. Bu örnekte sabit tutulan Planet taşıyıcısı hareketi güneşten veriyoruz; yörüngeden hareket ters yönde alınacak. Güneş bir tur döndü; Güneş iki tur döndüğünde yörünge bir tur dönmüş oldu. Bu çalışmanın ortaya çıkmasında fikir öncülüğü yapan Akın Bey'e, 3D baskılarda yardımcı olan Bülent Bey'e ve sevgili arkadaşım Gürbüz'e teşekkür ederim. [Müzik]