Transcription
Trong kỷ nguyên số, chúng ta đang bị bủa vây bởi một lượng thông tin và kiến thức khổng lồ. Câu hỏi đặt ra không còn là chúng ta có thể tiếp cận bao nhiêu kiến thức mà là làm thế nào để chuyển hóa lượng thông tin đó thành trí tuệ thực sự? Tại sao có những người học một biết 10 trong khi số đông lại lạc lối trong sự mơ hồ? Câu trả lời nằm ở một kỹ năng cốt lõi: metalearning.
Mặc dù đây là một thuật ngữ hiện đại nhưng thực tế những phương pháp nền tảng của nó đã được học giả Nguyễn Duy Cần trình bày một cách có hệ thống từ hơn nửa thế kỷ trước trong cuốn sách Tôi tự học. Hãy cùng tác giả Ngọc Tú khám phá ngay bài viết Metalearning trong cuốn sách Tối tự học của tác giả Nguyễn Duy Cần. Và đừng quên nhấn nút subscribe cho B Limit để chúng mình cùng đồng hành trên chặng đường phát triển bản thân mỗi ngày nhá.
Đôi chút về tác giả cụ Nguyễn Duy Cần có bút hiệu là Thu Giang, sinh năm 1907, mất năm 1998. Cụ là học giả, giáo sư, nhà biên khảo nổi tiếng bậc nhất tại Việt Nam, nổi tiếng với tư tưởng tự học và triết lý sống thuần Việt. Cụ Nguyễn Duy Cần viết rất nhiều sách lúc sinh thời với nhiều thể loại như triết lý sống, tư duy tự học, dịch học, vân vân. Các tác phẩm của cụ Thu Giang thường được đánh giá là khó tiếp cận đối với người mới do văn phong cổ kính, súc tích và đậm tính triết lý đông phương. Để thấu hiểu sâu sắc, người đọc cần sự chậm rãi và chiêm nghiệm nhiều lần. Tuy nhiên, chính sự ngắn gọn, không dừng giả ấy lại chứa đựng dung lượng tri thức cực kỳ lớn. Nếu bạn muốn tìm một lộ trình học vững vàng, Tôi tự học chính là kim chỉ nam để xây dựng tư duy đúng đắn và kế hoạch hành động hiệu quả. Đây không phải là cuốn sách dạy mẹo vặt mà là một cuốn cẩm nang về Learn to learn thông qua phương pháp Metalearning.
Metalearning được nhắc đến như thế nào trong cuốn sách Tôi tự học của tác giả Nguyễn Duy Cần? Metalearning là gì? Về cốt lõi, metalearning không phải là việc mình học được bao nhiêu kiến thức mà là học cách học (learning how to learn). Thay vì tập trung vào việc học cái gì, Metalearning ưu tiên nghiên cứu về quy trình và phương pháp, tức là học như thế nào? Toàn bộ cuốn sách Tôi tự học thực chất chính là cuốn cẩm nang hướng dẫn về metalearning, nơi tác giả không dạy bạn kiến thức chuyên môn mà dạy bạn cách để tiếp cận mọi loại kiến thức trên đời. Ví dụ về phương pháp metalearning: bạn học ngoại ngữ, thay vì học từ vựng và ngữ pháp theo phương pháp truyền thống đó là "trầy da tróc vảy". Thì Metalearning ưu tiên nắm vững các nguyên lý cốt lõi như bảng phiên âm, nguồn gốc từ và kỹ thuật ghi nhớ khoa học. Chỉ cần nắm vững vài chục gốc từ phổ biến, bạn sẽ có khả năng tự giải mã nghĩa của hàng nghìn từ khác nhau. Cách tiếp cận này giúp bạn học một nhưng biết 10, tối ưu hóa tối đa thời gian và hiệu quả hấp thụ ngôn ngữ.
Tại sao nói cuốn Tôi tự học là một cuốn cẩm nang về metalearning? Tác phẩm Tôi tự học của Nguyễn Duy Cần thường được xem là sách rèn luyện tinh thần. Nhưng nếu xét dưới góc độ giáo dục hiện đại, đây thực chất là một tài liệu hướng dẫn bài bản về metalearning, tức học cách học. Cuốn sách không cung cấp kiến thức chuyên ngành về một vấn đề nào đó cụ thể, tập trung xây dựng nền tảng cho tư duy.
Việc quan trọng đầu tiên là phải xác định mục đích học tập. Trong Metalearning, việc xác định đầu vào (tự input) chính xác là yếu tố quyết định hiệu quả của toàn bộ quá trình. Nguyễn Duy Cần lập luận rằng nếu người học không hiểu rõ thiên hướng, năng lực và mục đích thực sự của mình, việc học sẽ trở thành sự sao chép máy móc. Khi không có sự tương thích giữa người học và đối tượng học, kiến thức thu nạp chỉ là những dữ liệu rời rạc, không có tính ứng dụng. Do đó, bước đầu tiên của học cách học không phải là chọn sách hay chọn thầy mà là tự đánh giá trung thực về bản thân để xây dựng một lộ trình phù hợp, tránh lãng phí thời gian và những mục tiêu sai lệch.
Lối học kiểu cũ thường tập trung vào việc ghi nhớ các kết quả có sẵn. Bạn cố gắng thuộc lòng từng công thức chi tiết: phải dùng bao nhiêu thìa nước mắm, bao nhiêu gram muối hay thời gian đun nấu chính xác là bao lâu. Tuy nhiên, cách tiếp cận này khiến bạn bị thụ động. Nếu khối lượng nguyên liệu thay đổi hay miếng thịt hôm đó dai hơn bình thường, bạn sẽ dễ lúng túng vì không hiểu bản chất để điều chỉnh. Kiến thức lúc này chỉ là sự sao chép máy móc. Ngược lại, với metalearning, bạn học từ những nguyên lý cốt lõi. Thay vì học thuộc lòng con số, bạn tìm hiểu cách cân bằng các vị hay các kỹ thuật chỉnh lửa sao cho phù hợp với từng loại thực phẩm. Khi đã nắm vững kiến thức này, bạn có thể tự tin tăng giảm gia vị theo cảm quan và khẩu vị riêng của gia đình. Bạn không còn lệ thuộc vào công thức mà có thể tự do chế biến mọi món ăn dựa trên sự thấu hiểu bản chất. Đây chính là quá trình chuyển hóa tri thức thành năng lượng ứng biến thực tế.
Trong bối cảnh thông tin quá tải, một người có tư duy metalearning tốt không cố gắng biến não bộ thành một cái kho chứa đầy sách vở. Thay vào đó, họ tập trung xây dựng một hệ thống lọc và xử lý thông tin hiệu quả. Sự chuyển hóa từ việc biết nhiều sang hiểu sâu chính là thước đo thực tế nhất của năng lực tự học.
Cuối cùng, yếu tố duy trì sự bền bỉ trong metalearning nằm ở động lực học tập. Tác giả cho rằng khi học vì "từ lợi" (việc học tập chỉ nhằm thỏa mãn lợi ích cá nhân, nhu cầu danh lợi, vật chất, ví dụ như đi học vì bằng cấp, địa vị, thi cử), não bộ sẽ bị giới hạn bởi nỗi sợ và sự toan tính. Ngược lại, khi học với tâm thế vô tư lợi, xuất phát từ sự tò mò thuần khiết muốn khám phá chân lý, não bộ sẽ đạt đến trạng thái tập trung cao độ mà tâm lý học hiện đại gọi là "flow", tức trạng thái dòng chảy. Trong trạng thái này, các rào cản tâm lý được gỡ bỏ, khả năng hấp thụ và liên kết thông tin đạt ở mức cao nhất. Do đó, học vì sự hiểu biết chính là cách tối ưu hóa hiệu suất của não bộ.
Tóm lại, Tôi tự học không chỉ khuyên người ta nên đọc sách mà nó cung cấp một thuật toán cụ thể cho việc học, bắt đầu từ thấu hiểu bản thân qua quá trình lọc và tổ chức kiến thức, và học với một tâm thế tò mò thuần khiết để đạt được sự hiệu quả tối đa. Đó chính là bản chất của metalearning.
Tại sao chúng ta lại phải học trong metalearning? Việc xác định "tại sao tôi phải học" là bước thiết lập mục tiêu chiến lược. Nếu xác định sai mục đích, hệ thống lọc thông tin của chúng ta sẽ hoạt động lệch lạc. Nguyễn Duy Cần đưa ra một quan điểm đi ngược lại với tư duy thực dụng thông thường: học không phải là công cụ để kiếm sống mà là con đường để hoàn thiện bản thân. Trong khi xã hội thường coi bằng cấp và kiến thức là đòn bẩy để đạt được địa vị và tài sản, tác giả khẳng định mục đích chân chính của việc học nằm ở việc rung động trước vẻ đẹp của tri thức và mở rộng giới hạn của tư duy.
Để làm rõ điều này, ông sử dụng phép so sánh điển hình giữa hai loại hạnh phúc: hạnh phúc của Goethe (tức đại thi hào người Đức) và hạnh phúc của một kẻ ăn mày (hay là trạng thái hạnh phúc dựa trên sự thỏa mãn những thiếu thốn vật chất). Khi một kẻ ăn mày đang đói mà được ăn, đang rét mà được mặc, họ sẽ cảm thấy hạnh phúc. Tuy nhiên, bản chất của niềm vui này là tiêu cực, tức là nó chỉ xuất hiện khi giải quyết được một nỗi đau khổ (như đói và rét). Nó thụ động, phụ thuộc hoàn toàn vào hoàn cảnh bên ngoài. Ngược lại, hạnh phúc của Goethe đại diện cho niềm vui của sự sáng tạo và thấu hiểu. Đây là loại hạnh phúc tích cực, không cần phải chờ đợi sự đau khổ hay thiếu thốn mới xuất hiện. Nó đến từ việc não bộ được vận động, tư duy được mở mang và con người cảm nhận được sự kết nối với chân lý. Đây là niềm vui của sự phát triển nội tại, độc lập và bền vững.
Tác giả lập luận rằng con người cần học để thoát ra khỏi giới hạn của một kẻ ăn mày và vươn tới trạng thái của Goethe vì những lý do thực tế sau:
Đầu tiên, khi hạnh phúc luôn phụ thuộc vào các ngoại cảnh như tiền bạc, xã hội, may mắn, nếu mất đi vật chất, người ta sẽ rơi vào đau khổ. Ngược lại, hạnh phúc đến từ sự hiểu biết nằm ở bên trong tư duy. Một người có nội lực trí tuệ sâu sắc sẽ không bị phụ thuộc vào sự biến động của đời sống vật chất để cảm thấy bình an.
Nếu chỉ học để kiếm tiền, con người tự biến mình thành một công cụ lao động. Khi học để hiểu biết, con người nâng cao phẩm giá và phần người của mình. Kiến thức lúc này không phải là một món trang sức để khoe khoang hay tấm vé để xin việc mà là lăng kính giúp ta nhìn thế giới rõ ràng hơn, sâu sắc hơn và bao dung hơn.
Điểm cốt lõi của metalearning: So sánh việc học và việc ăn. Trong Metalearning, sau khi đã xác định được mục đích của việc học là mình muốn gì, chúng ta sẽ đến bước xử lý thông tin. Trong cuốn sách Tôi tự học, tác giả đã sử dụng hình ảnh so sánh giữa việc học và việc ăn. Cụ viết: "Ăn mà không tiêu thì có hại cho sức khỏe, học mà không hóa thì có hại cho tinh thần. Ăn nhiều không bằng ăn ngon, và ăn ngon lại không bằng ăn đồ có dinh dưỡng."
Phần lớn chúng ta đang mắc sai lầm khi cố gắng đọc thật nhiều để chạy đua với lượng thông tin khổng lồ ngoài kia. Tuy nhiên, nếu khả năng tư duy phân tích của chúng ta kém cỏi thì lượng kiến thức nạp vào cũng giống như thức ăn đi qua một cơ thể bệnh tật. Nó bị đào thải ra ngoài mà không để lại bất kỳ dưỡng chất nào cho sự tăng trưởng của trí tuệ. Khi bạn đang cố đọc 100 cuốn sách về kinh doanh, bạn nuốt hết cuốn này đến cuốn khác nhưng không thể dừng lại để chiêm nghiệm thì kết quả là bạn chỉ nhớ được vài từ khóa thời thượng và khi đối mặt với một vấn đề thực tế, bạn không biết bắt đầu từ đâu. Ngược lại, nếu chỉ đọc kỹ một cuốn sách kinh điển, đọc đi đọc lại, đối chiếu với thực tế và áp dụng từng nguyên lý vào công việc thì đó chính là người có hệ tiêu hóa khỏe mạnh. Họ biết cách chuyển hóa kiến thức từ sách vở sang thành ứng dụng thực tế. Cụ Cần khẳng định: "Đọc 100 cuốn sách tầm thường không bằng đọc một cuốn tuyệt tác và nghiền ngẫm lên tận cùng." Thế mới thấy, đọc nhiều không bằng đọc thấm.
Hơn nữa, nếu bạn đọc sách với một cái đầu đóng kín, không chịu tiếp nhận hoặc không có khả năng phân tích thì việc đọc chỉ là hình thức "cưỡi ngựa xem hoa", hoàn toàn vô nghĩa với việc phát triển trí tuệ. Vậy thế nào là học với một cái đầu mở? Một cái đầu mở theo ý của tác giả Tôi tự học là khả năng dám hoài nghi về những kiến thức mình đang sở hữu. Metalearning hiện đại gọi đây là quá trình "unlearn". Trước khi học một điều mới, ta phải dọn dẹp những quan niệm lỗi thời, giống như việc "tráng sạch chiếc ly" trước khi rót một loại trà hảo hạng. Nếu ly đầy hoặc bẩn, trà ngon đến mấy cũng mất đi hương vị tinh khiết.
Hãy nhìn vào sự thất bại của các đế chế lớn như Nokia hay Kodak. Họ có những bộ óc thiên tài. Nhưng cái đầu của những người lãnh đạo đã đóng lại trước sự thay đổi của công nghệ vì họ quá tự tin vào những thành công cũ. Họ đã không thể "unlearn" những mô hình kinh doanh từng giúp họ thống trị thế giới để tiếp nhận một hệ điều hành mới. Đó là cái giá của một hệ tiêu hóa tri thức bị sơ cứng bởi định kiến. Metalearning lúc này trở thành một hành trình tự do, nơi ta không còn bị giam cầm bởi những bức tường của sự tự mãn.
Vậy điểm cốt lõi mà Metalearning hướng tới chính là việc xây dựng một hệ tiêu hóa tri thức khỏe mạnh. Điều này đòi hỏi người học phải biết chắt lọc kiến thức, thu đạt những gì thực sự có giá trị và quan trọng hơn cả là học với một cái đầu mở, một tâm thế sẵn sàng tiếp nhận, phê phán và chuyển hóa kiến thức từ trang giấy thành xương máu của chính mình. Chính là kỹ năng tối thượng của người tự học.
Quá trình tự học khác gì việc học kiến thức từ thầy cô? Thực tế, tất cả những hình thức học tập mang lại giá trị thực chất đều có bản chất là tự học. Khi ngồi trên giảng đường, những gì chúng ta nhận được từ thầy cô thực chất mới chỉ dừng lại ở mức là tri thức, tức là những dữ liệu, khái niệm mang tính khách quan và thuộc về người khác. Để biến những tri thức ấy thành kiến thức của chính mình, bộ não phải trải qua một quá trình tự giải mã, tự đối chiếu và tái cấu trúc thông tin. Nếu thiếu đi sự chủ động này, người học chỉ đang đóng vai trò như một chiếc máy ghi âm, lưu trữ dữ liệu và không hề thấu hiểu bản chất.
Sâu sắc hơn, quá trình tự học chính là hành động tiêu hóa thông tin bằng tư duy độc lập. Trong khi việc học trên lớp thường bị giới hạn bởi giáo trình và tốc độ chung của tập thể, thì tự học cho phép mỗi cá nhân tự đặt ra các câu hỏi phản biện và đi tìm lời giải theo cách của riêng mình. Một người có thể nghe hàng trăm bài giảng về lý thuyết nhưng nếu không tự mình thực hiện thao tác tư duy lại (rethink), họ sẽ không bao giờ nắm bắt được cái cốt lõi của kiến thức. Do vậy, thầy cô hay sách vở suy cho cùng chỉ đóng vai trò là những người dẫn đường hoặc cung cấp nguyên liệu. Còn việc dựng lên tòa lâu đài trí tuệ là trách nhiệm mà người học phải tự mình gánh vác.
Cuối cùng, tiêu chuẩn cao nhất để xác định việc học thực sự diễn ra chính là khả năng vận dụng và thực hành. Theo quan điểm của cụ Nguyễn Duy Cần, học mà không thực hành thì không thể gọi là học. Nếu metalearning là học cách học để nắm vững quy luật, thì thực hành chính là bài kiểm tra khắc nghiệt nhất đối với sự hiểu biết đó. Kiến thức nếu chỉ nằm lại ở trên trang giấy hay trong suy nghĩ sẽ dần trở nên sơ cứng và vô nghĩa. Chỉ khi ta đem những gì ta hiểu áp dụng vào thực tế, dù là giải một bài toán, viết một tiểu luận hay giải quyết một vấn đề trong đời sống, thì lúc đó tri thức mới thực sự ngấm vào máu thịt và trở thành năng lực thực chất. Vì thế, học tập chân chính luôn là một vòng lặp liên tục: thu nhận, tự giải mã và thực hành.
Tám nguyên tắc làm việc hiệu quả mà mình tâm đắc trong cuốn sách Tôi tự học của tác giả Nguyễn Duy Cần. Trong cuốn sách, cụ Nguyễn Duy Cần có nhắc đến tám nguyên tắc làm việc hiệu quả khiến cho não bộ của chúng ta luôn hoạt động ở mức tối đa.
Nguyên tắc đầu tiên là đi từ dễ đến khó. Khi mà chúng ta bắt đầu học bất cứ một thứ gì, nếu nạp vào lượng kiến thức vượt quá khả năng xử lý của hệ tiêu hóa hiện tại, ta sẽ bị rơi vào trạng thái sốc tri thức. Việc bắt đầu từ những điều đơn giản giúp xây dựng nền tảng vững chắc. Khi đã nắm chắc nền tảng, bộ não sẽ tự động hình thành các liên kết để tiếp nhận những khái niệm phức tạp hơn một cách tự nhiên. Đừng cố đọc một cuốn khảo luận triết học khi chưa nắm được các khái niệm căn bản của triết học. Bạn có bao giờ đi vào phòng gym lần đầu tiên mà có thể nâng được luôn mức tạ 50 cân không? Điều đó là không thể. Chúng ta phải bắt đầu từ những bài tập tay không, sau đó nâng dần mức tạ từ 2,5 cân, 5 cân rồi 10 cân, sau đó lên dần dần. Việc tăng dần mức độ như thế khiến cho cơ thể dần dần thích nghi. Cũng giống như việc học, chúng ta cũng cần thời gian để thích nghi những thứ từ dễ đến khó.
Nguyên tắc số hai, làm việc đều đặn, không đứt đoạn. Sự đều đặn giúp duy trì trạng thái "nóng" của các neuron thần kinh. Nếu nghỉ quá lâu, bộ não mất thời gian để tái khởi động và kết nối kiến thức cũ. Bộ não được vận hành từ 15 đến 30 phút mỗi ngày sẽ nhạy bén hơn rất nhiều so với việc học dồn dập rồi bỏ bẵng đi. Nhà văn nổi tiếng thế giới người Nhật Bản Haruki Murakami là minh chứng sống động nhất cho nguyên tắc làm việc đều đặn. Khi viết một cuốn tiểu thuyết, ông thức dậy lúc 4:00 sáng và làm việc liên tục trong 5 đến 6 tiếng. Ông duy trì nhịp độ này mỗi ngày không đứt đoạn trong suốt hàng chục năm, thành quả là hàng loạt tác phẩm kinh điển và một sức bền đáng kinh ngạc mà ít nhà văn nào có được.
Nguyên tắc số ba, không làm việc quá sức. Học tập hiệu quả nhất khi bộ não còn trong trạng thái hưng phấn. Cũng cần khuyên dừng lại khi ta vẫn còn cảm thấy muốn học thêm chút nữa. Điều này tạo ra một phản xạ tâm lý tích cực cho các buổi học sau. Việc ép uổng bộ não khi đã mệt mỏi chỉ tạo ra sự chán ghét kiến thức và trở nên đình trệ. Có một phương pháp học là ứng dụng của nguyên tắc này, đó chính là phương pháp Pomodoro: học 25 phút, nghỉ 5 phút. Sau khoảng 90 phút, khả năng hấp thụ của não bộ giảm xuống gần bằng 0. Việc bắt buộc phải nghỉ sau mỗi 25 phút, ngay cả khi bạn đang cảm thấy vào guồng, giúp cho bộ não không rơi vào trạng thái quá tải. Những quãng nghỉ ngắn này giúp não bộ xử lý mẻ kiến thức vừa nạp vào, giúp bạn duy trì sự tỉnh táo suốt cả ngày thay vì kiệt quệ sau một buổi sáng.
Nguyên tắc số bốn, không làm việc đại nhiệm, tập trung làm từng việc một. Khả năng tập trung sâu (deepwork) chính là lợi thế cạnh tranh của người tự học trong kỷ nguyên sao nhãng. Tư duy giống như ánh sáng: nếu bị phân tán thì nó chỉ đủ sưởi ấm. Nhưng nếu hội tụ qua một thấu kính, nó có thể đốt cháy. Tập trung giúp ta xuyên thủng bề mặt để chạm đến bản chất của vấn đề thay vì chỉ biết hời hợt mỗi thứ một chút.
Nguyên tắc số năm, nghỉ ngơi hợp lý và điều độ. Nghỉ ngơi không nhất thiết là dừng lại mà là thay đổi ý thức vận động của não bộ. Nếu bạn vừa mệt mỏi với những con số ở não trái, hãy chuyển sang nghe nhạc hoặc đọc thơ tại não phải. Cách nghỉ ngơi này giúp các vùng chức năng của não bộ được phục hồi luân phiên, giúp ta duy trì việc học suốt cả ngày mà không bị kiệt sức.
Nguyên tắc số sáu, học đi đôi với hành. Tri thức của người khác chỉ là kiến thức của ta khi được thực hiện hóa qua hành động. Thực hành là bài kiểm tra khắc nghiệt nhất cho sự hiểu biết. Nếu bạn không thể áp dụng lý thuyết vào thực tế, chứng tỏ quá trình tiêu hóa vẫn chưa hoàn tất. Quan sát thực tế giúp kiến thức trên trang giấy trở nên sống động hơn.
Nguyên tắc số bảy, rèn luyện tư duy tự học. Chủ động tìm kiếm kiến thức, kỹ năng hoặc thông tin mà không cần đến sự giảng dạy trực tiếp từ giáo viên. Hãy tham gia một khóa học cụ thể nào, hãy tư duy và biến nó thành kiến thức của mình. Quá trình tự học đòi hỏi sự chủ động, tự giác và kỷ luật cao từ người học, cũng như khả năng tự đặt ra mục tiêu học tập, lên kế hoạch học tập, tìm kiếm và sử dụng nguồn học liệu và đánh giá kết quả học tập của bản thân.
Nguyên tắc số tám, giữ cho tâm hồn luôn thanh thản. Đây là nguyên tắc nền tảng để vận hành toàn bộ bảy nguyên tắc trên. Khi tâm trí vội vàng hoặc lo âu về kết quả, bằng cấp, danh tiếng, ta sẽ học theo kiểu "ăn liền" thay vì thấu hiểu. Một tâm hồn thanh thản giúp não của chúng ta đạt đến trạng thái mở. Đây là điều kiện tiên quyết để hấp thụ trí thức một cách khách quan và sâu sắc nhất.
Học không phải là công cụ thực dụng để kiếm sống mà còn là con đường vươn tới hạnh phúc của Goethe, niềm vui của sự sáng tạo và thấu hiểu. Khi bạn sở hữu năng lực metalearning, bạn sở hữu một nguồn vốn tự thân vững chắc. Bạn không còn bận rộn để chứng minh giá trị mà dùng tri thức như một lăng kính để nhìn thế giới rõ ràng, bao dung và tự do hơn.
Và đó là toàn bộ những chia sẻ tâm huyết mà B Limits muốn gửi gắm đến các bạn vào nội dung ngày hôm nay. Chúng mình xin được gửi lời cảm ơn chân thành đến tác giả Ngọc Tú vì những đúc kết giá trị này, cũng như cảm ơn tất cả các bạn vì đã dành thời gian quý báu của mình để lắng nghe và đồng hành. Và một lần nữa cảm ơn các bạn đã lắng nghe. Đây là B Limit, còn T. See you soon. M.