Transcription
Na tej lekcji opowiem ci, czym jest państwo, czym są terytoria zależne, a także ile mamy obecnie państw na świecie.
[Muzyka]
Zapraszam. Zacznijmy od próby zdefiniowania, czym jest państwo. Otóż jest to podstawowa jednostka podziału politycznego świata. Jest to suwerenna organizacja terytorialna, co oznacza, że jest samodzielna i niezależna od innych krajów. Interesy obywateli działa na płaszczyźnie gospodarczej, politycznej i społecznej. W związku z tym możemy powiedzieć, że państwo składa się z terytorium, które określają granice, ludności zamieszkującej terytorium i suwerennej władzy, która nawiązuje relacje międzynarodowe.
Zatrzymamy się na chwilę przy kwestii terytorium państwa. Obecnie ląd w śródlądowe przestrzenie do 3 mil morskich. Dodatkowo kraje nadmorskie mogą stanowić milową wyłączną strefę ekonomiczną, w obrębie której mogą korzystać z zasobów, czy na przykład rozwijać turystykę, czy pozyskiwać surowce mineralne. Ciekawostka: Czasami przykładowo Alaska jest częścią Stanów Zjednoczonych, a obwód Kaliningrad jest eksklawą Rosji.
Terytoria zależne to obszary o ograniczonej suwerenności. Mają one pełną autonomię, co oznacza, że mogą w ograniczonym zakresie o sobie decydować, na przykład wyłaniać władze lokalne, ale pozostają pod wpływem innego kraju. Czasem wynika to z kolonializmu czy historycznej zależności. Zwykle terytoria zależne są znacznie mniejsze od kontrolującego je kraju i mają mniej mieszkańców. Zwykle są to wyspy, a ich mieszkańcy co do zasady nie próbują uzyskać niezależności. Z krajem macierzystym wiąże ich język i ekonomia. Uwolnienie się spod protektoratu państwa macierzystego byłoby niekorzystne finansowo. Terytoria zależne mają przykładowo: Wielka Francja, Holandia, czy Dania. Grenlandia jest największym na świecie terytorium zależnym. Jest 50 razy większa od swojego kraju macierzystego, czyli od Danii.
Państwa mają różną powierzchnię. Państwa wielkie mają powierzchnię równą lub większą niż 2 miliony km kwadratowych. Takich krajów jest 12. Największa jest Rosja – 17,1 miliona km kwadratowych. Druga jest Kanada – 9,9 miliona km kwadratowych. Stany Zjednoczone – 9,8 milionów km kwadratowych. Chiny – 9,6 milionów km kwadratowych. Brazylia – 8,5 miliona km kwadratowych. Wielkie państwa łącznie zajmują przeszło 80 milionów km kwadratowych, czyli ponad połowę lądów na naszej planecie. Mini państwa, czy mówiąc inaczej państwa mikroskopijne, mają powierzchnię mniejszą niż 1000 km kwadratowych. Na świecie najmniejszy z nich jest Watykan, liczący jedynie 0,44 km kwadratowych. Polska, mająca 312 679 km kwadratowych, pod względem wielkości zajmuje 69 miejsce na świecie i jest państwem średnim, co znaczy, że powierzchnia kraju mieści się w przedziale od 100 do 500 000 km kwadratowych.
Musisz wiedzieć, że wielkość państwa nie decyduje o jego pozycji. Choć wszystkie kraje są równoważne, duże kraje mają często większą siłę ekonomiczną i polityczną, przez co mogą wywierać nacisk na mniejsze kraje. Ciekawostka: Terytorium niektórych państw na świecie stopniowo się kurczy, a to przez stałe podnoszenie się poziomu wody w oceanach i zalewaniu kolejnych fragmentów lądu. W ten sposób kurczą wyspy Tuvalu, Kiribati, czy Malediwy.
Już na koniec odpowiedzmy sobie na pytanie: Ile jest państw na świecie? Jest ich 195, choć dokładna liczba będzie zależeć od tego, jakie przyjmie się kryteria. Najczęściej jednak, aby uznać dany podmiot za państwo, musi formalnie ogłosić lub historycznie uzyskać niepodległość. Musi zyskać uznanie międzynarodowe. Na przykład Tajwan, który w zasadzie spełnia wszystkie warunki, by być państwem, ale dla sąsiednich Chin jest to nie państwo, a jedynie zbuntowana prowincja, która chce się uniezależnić. Czasami przyjmuje się, że aby dany podmiot mógł być uznany za państwo, musi być członkiem ONZ. Wtedy jest 193 kraje plus Watykan i Palestyna, czyli 195. Ale znów pojawia się problem, gdyż część krajów nie uznaje Palestyny za państwo, mimo że ma status obserwatora ONZ.
Zapamiętaj najważniejsze: Podstawową jednostką podziału politycznego świata jest państwo. Składa się na nie 195 państw. Jest to stan na 2019 rok.