12) KPSS - MEB / AGS Coğrafya - Yeryüzü Şekilleri 1 - Bayram MERAL - 2026

[Müzik] Evet, geldik yer şekilleri konusuna. Coğrafyanın önemli, en önemli konularından bir tanesi. Biliyorum ki en çok problem yaşadığınız alanlardan bir tanesi. Dağlar, ovalar, platolar, karşılar, göller, topraklar, aşındırma biriktirme şekilleri derken problemli bir konuymuş gibi görünüyor. Ama detaylı bir anlatmaya yatacağım. Haritalar üzerinden değerlendireceğiz. Bakalım neler öğreneceğiz. Hazır mıyız acaba?

Evet.

İyi misiniz bu arada? Her şey yolda mı?

Evet.

Evet. Ekran karşısındakiler iyi misiniz? Duyuyorum sizi. Evet diyorlar. Güzel. O zaman yer şekilleriyle başlıyoruz. Amacımız nedir sorusunun cevabıyla başlayalım. İlk önce Türkiye'nin dünya üzerindeki yerinden bahsettiğim coğrafi konum. İklimle ilgili detaylar geldi. Şimdi de yer şekilleri konusunu öğreneceğim. Yani biraz aslında harita bilgisi problemlerimizi çözmüş olacağız bu konu başlığında. Hocam ben haritayla ilgili çok önemli problem yaşıyorum diyenler için ilk önce dağlarına bakacağız. Akarsularına, platolarına, ovalarına, göllerine, aşındırma, biriktirme şekillerine, kıyı tiplerine derken Anadolu'ya hakim olacağımız bir konu başlığı. Öyle düşünün lütfen.

Ve ben hemen başlıyorum ama biraz teknik ifadelerle başlamam gerekiyor. O da Anadolu'nun bugünkü şeklini almasında iç ve dış kuvvetlerin etkisi var. İç kuvvetler nedir sorusunun cevabı yerin derinliklerinden geliyor. Mama'nın katkılarıyla oluşan şeylerdir genellemesini yapıyoruz. Dış kuvvet nedir sorusunun cevabı güneşten gelen enerjiyle birlikte ortaya çıkan şeyler, iklim olayları gibi aslında düşünebilirsiniz. İç kuvvetlerle başlayacağız. Dış kuvvetlerle devam edeceğiz. Yer şekilleri konusu böyle ilerleyecek.

İç kuvvetler deyince hatırlamanız gereken en önemli cümle aslında şu olacak bizim için. Maman'dan gelen ve dağların oluşumu, orojenez kavramından bahsedeceğim. Testlerde karşınıza çıkacak. Nereden geldi demeyin diye şimdiden gösteriyorum. Orojenez dağ oluşumu. Bir kenara dursun. Eprojenezin kendisi kıta oluşumu mantığıyla birlikte karşımıza çıkar. Anadolu'ya nasıl etkisi var beraber değerlendireceğiz. Sonra volkanizmadan bahsedeceğim. Yani volkanizmanın Anadolu'da bulunduğu yerlere bakacağız. Aktif volkan dağları var mı yok mu değerlendireceğiz. Volkan konileri, volkanik arazilerin olduğu yerlere beraber bakacağız. Ve depremler, sismik adıyla karşımıza çıkıyor ve bu da doğal afetler konusunda detaylı bir şekilde karşımıza olacak. Biliyorsunuz dersin ötesinde günlük hayat için özellikle önlemleri alma konusunda ya da deprem anında neler yapılması gerekiyor konusunda çok önemli bir başlık olduğunu şimdiden söyleyeyim. Detaylı bir şekilde değerlendireceğiz. Sonuç, bunların hepsinin ortak özelliği var. Mama'dan gelen enerjiyle birlikte ortaya çıkıyor. O yüzden iç kuvvetler diyoruz. Hikaye böyle başlıyor.

Yani yer kabuğumuz var. Yer kabuğunun altında Mama'nın kendisi var. Oradan gelen enerjiyle birlikte ortaya çıkan faaliyetler. Bir de dış kuvvetlerin kendisi var. Güneş temelli ortaya çıkıyor. Ne ortaya çıkabilir? Akarsular. Yani iklim olaylarıyla birlikte güneş temelli akarsular oldu. Rüzgarlar oldu. Buzulların kendisinden bahsedeceğiz. Dalgaların aşındırma etkisine bakacağız. Ya da biriktiriyorsa Anadolu'da nerelere biriktirme yapmış? Kumsallar mesela onlara bakacağız. Akıntıların etkisi var mı? Bir de yeraltı suları Anadolu'da nerede? Onları değerlendireceğiz. Bunlar bizim için dış kuvvetler mantığı ile birlikte karşımıza çıkacak.

Hemen önemli bir soruyla başlayalım. Anadolu'nun sizce bugün şeklini almasında hangi dış kuvvet daha fazla etkiye sahiptir diye sorsam?

Elbette akarsular. Altını çizin lütfen. Akarsular Anadolu'nun bugünkü şeklini almasında en fazla etkiye sahip olan dış kuvvet olarak karşımıza çıkıyor. Aşındırma konusunda etkili. Sadece akarsuyun kendisi değil, yağmurlarla birlikte ortaya çıkan o küçük suların kendisini düşünebilirsiniz. Akarsuların altını çizdik. En fazla aşındırma gücü olan Anadolu'da akarsular. Tabii bulunduğumuz konumla alakalı. Çöllerde yaşıyor olsaydık rüzgarlardan bahsederdik. Kutuplarda yaşıyor olsaydık da buzullardan bahsederdik. Orta kuşakta yer aldığımız için de akarsuların kendisi Anadolu'da aşındırma konusunda rüzgarlarla birlikte etkiye sahip. Ama akarsuları bir tık daha ön plana değerlendirebiliriz.

Jeolojik zamanlar diye başlayalım. İlk önce Anadolu'nun bir yapısına bakalım. Hangi süreçlerden geçerek gelmişiz? Onunla ilgili önemli soru kalıpları var ki ÖSYM'nin her yıl sorduğu sorular her iki sınav içinde yani KPSS lisans, orta öğretim, ön lisans mutlaka geliyor. AYT'de mutlaka geliyor. Jeolojik zamanlar bizim için önemli. Hikaye şöyle başlıyor ama eskiden çok eskiden bu gördüğünüz kara parçaları yani Kuzey Amerika, Güney Amerika'nın kendisi, Avrupa, Afrika bakın bu gördüğünüz yerde Asya'nın kendisi, burada Avustralya dediğimiz yer burası ve Antarktika da burada. Bunlar bu şekilde bulunmuyorlarmış. Ne olmuş? Nasıl bulunuyorlarmış sorusunun cevabı. Bunların hepsi tek bir kara parçası halindeymiş. Adı da Pangaea'ymış. Unutabilirsiniz ama adı Pangaea. Etrafında da bir tane okyanus varmış. Pentalasa adı verilen okyanustan bahsediyorlar. Eskiden çok eskiden. Yani 4.6 milyar yıl öncesine gittiğim zaman böyle bir oluşum varmış. Sonra ne olmuş sorusunun cevabı? Jeolojik zamanlar içerisinde daha doğrusu zaman içerisinde bu kara parçaları birbirinden kopmuşlar. İç kuvvetlerin etkisiyle, depremlerin etkisiyle birlikte öyle düşünebilirsiniz. Güney Amerika'nın kendisi bir puzzle gibi düşünün. Afrika'dan kopmuş. Bakın burayla birleştirebilirsiniz. Kuzey Amerika'nın kendisi Avrupa kanadından kopuyor. Avustralya kara parçası Antarktika'dan kopuyor. Hindistan bakın şurası Hindistan. Hindistan'ın bulunduğu şu kütle buradayken burayla birleşiyor. Yani kara parçalarında jeolojik zamanlar içerisinde 4.6 milyar içerisinde önemli hareketlilik olmuş. Peki bu hareketlilik acaba Anadolu'yu nasıl etkiledi sorusunun cevabını arayacağım ben aslında ve bu soruyu ararken de 4.6 milyarlık süreci dört önemli jeolojik zamana bölerek anlatıyoruz aslında biz. Aslında bunların da öncesi var. İlkel zaman diye bahsettiğimiz bir zaman var. Ona Prekambriyen devri diyoruz. Yani su yosunundan altlar falan oluşuyor. Anadolu ile ilgili çok bağlantı kuramadığımız için oralara çok girmiyoruz. Sonra birinci jeolojik zamandan bahsediyoruz. Birazdan bahsedeceğim. İkinci jeolojik zamanla ilgili kavramlar gelecek. Üç ve dördüncüden bahsediyorduk. Ancak Milli Eğitim kaynakları üçüncü ve dördüncü jeolojik zamanı artık tek bir isimle anıyor. Onu da güncellemesini yapacağız. Kitaplarda da zaten bunları ön plana çıkartacağız. Ama şimdiden söyleyeyim. Anadolu'nun bugünkü şeklini almasında hangi jeolojik süreçler daha fazla etkili sorusunun cevabı birinci ve ikinci mi, üçüncü ve dördüncü mü sorusunun cevabı üçüncü ve dördüncü. Onun yeni adı Senozoik diye bir kavramdan bahsedeceğim ama özellikle üçüncü ve dördüncü zamanın Anadolu'nun bugünkü şeklini almasına çok fazla etkiye sahip olduğunu şimdiden söyleyeyim.

Eskiden çok eskiden diyelim. Birinci jeolojik zamana gidelim. Birinci jeolojik zamanın kavramsal adı neymiş?

Bunu telaffuz ederseniz aklınızda kalma ihtimalini arttırırsınız. Ekran karşısındaki sizler de içinizden telaffuz edersiniz. Paleozoik. Bunun birinci zamanla bağlantılı olduğunu unutmayın. Çünkü bazen birinci zaman değil de Paleozoik diyebiliyorlar. O yüzden her ikisini bilmeniz gerekiyor. Bakalım birinci zamanda neler olmuş? Anadolu bundan nasıl etkilenmiş? Eskiden çok eskiden bitki ve hayvan kalıntıları toprağın altında kalıp geliyor. Elimizde çok önemli bir enerji kaynağı oluyor. Bitki ve hayvan kalıntılarının toprağın altında kalıp gelmesiyle birinci zamandan itibaren taş kömürü yatakları ortaya çıkar. Var mı bugün Anadolu'da taş kömürü yatakları?

Var. Anadolu'da taş kömürü yatakları için neredeyiz sorusunun cevabı?

Zonguldak. Zonguldak, Bartın, Amasra çevresindeyiz. Buradayız. Ve bugün Anadolu'da taş kömürü yataklarının varlığından bahsediyoruz. Peki taş kömürü yataklarının varlığı hangi jeolojik zamanla ilgiliymiş? Paleozoik.

Çok güzel. Paleozoikle ilgili olarak karşımıza çıkar. Söyleyin bana Anadolu'nun bugün şeklini almasında birinci ve ikinci mi etkili yoksa üçüncü ve dördüncü mü?

Üçüncü ve dördüncü. Yeni adıyla Senozoik'in daha fazla etkili olduğunu söyleyebiliriz. Şuraya bağlayalım. O zaman Anadolu'nun genelinde birinci zamandan kalma arazi fazla mı, az mı? Az. O yüzden Anadolu'nun genelinde taş kömürü yataklarını göremiyorum ben. Nerede var taş kömürü sorusunun cevabını bir kez daha görün.

Zonguldak'ta. Aynı zamanda bundan sonra bahsedeceğim enerji kaynakları konusunun da temellerini atmış oluyoruz. Taş kömürü çok önemli bir enerji kaynağı. Türkiye'de var. Zonguldak, Bartın, Amasra hattında burada var. Yetiyor mu bize sorusunun cevabı yetmiyor. İthal ediyoruz diye anlatacağım mesela enerji kaynaklarında. Niye yetmiyor mantığında öğrenmiş olduk. Birinci zamandan kalma arazi az alan kaplıyormuş. Anlaşılıyor mu acaba? Problem var mı? Birinci jeolojik zamanın bize en büyük miraslarından bir tanesi bugün taş kömürü yataklarıydı.

Hocam peki birinci zamanın bugün Anadolu'ya başka bir mirası var mı? Sorusunun cevabı var. Nedir o sorusunun cevabı? Temel araziler dediğimiz masif alanları. Birinci zamandan kalma o eski temel araziler, masif alanları var mı Anadolu'da sorusunun cevabı karşınızda. Elinizde olan video ders notu ya da konu kitabı ya da AYT konu kitabı ya da haritalarla coğrafya. Bu haritanın benzerini özellikle videolar notunda görüyorsunuz. AYT konu kitabında da var vesaire. Özellikle boş bıraktım. Diğerlerini isimlerini yazalım diye. Bundan sonra mesela dağlar konusunda, platolarda, akarsularda benzer şeyleri uygulamamız gerekiyor. Eğer bunları harita üzerine yazarsak aklımızda kalma ihtimalini artırmış oluruz. O yüzden çok önemli çalışmalar. Harita problemini yavaş yavaş bu şekilde çözeceğiz. Türkiye'nin önemli masif alanları karşımızda ve onları beraber sizle birlikte kodlayalım. Ön plana çıkması gerekenleri detaylandıracağım merak etmeyin. Kim var bir numarada sorusunun cevabı? Yıldız masifinin kendisi var. Diğeri adı ıstranca dağları olduğu için ıstranca dağlarının olduğu yerde yıldız ıstranca dağları masif olarak karşımıza çıkıyor. İki numarada tam bu gördüğünüz yerde Biga, Gelibolu, Biga yerlerini de öğrenmiş olalım. Bakın burası Gelibolu. Burası da Biga yarımadası. Biga masifi dediğimiz yer 2 numarada tam bu gördüğünüz alanda karşımıza çıkmış oluyor. Yerine yazmış olalım. Üç numarada Saruhan Menteşe masifi var. Nerede? Ege'de. Menteşe dağlarından bahsettim. Hatırlıyorsunuz değil mi? Yağış konusunda yavaş yavaş yerlerini görmeye başlıyoruz. Saruhan Menteşe Masifi de Ege hattında 3 numarada karşımıza çıkmış oluyor. Dört numaradayız. Dört numarada kim var sorusunun cevabı. Alanya Anamur masifi var Akdeniz'de. Bugünkü Alanya Mersin'de, Anamur Antalya'da o hattı karşımıza çıkarıyor. Önemli masif alanlarından bir tanesi Alanya Anamur masifi 4 numarada karşımıza çıkıyor. Beş numarada Mardin çevresine gidiyoruz. Mardin masifinin kendileri var. 5 numarada Güneydoğu Anadolu bölgesinde karşımıza çıkan önemli masif alanlarından bir tanesi olduğunu hemen söyleyeyim. Mardin masifi. Altı numaraya geldim. Bitti Bingöl hattında özellikle Bitlis Bingöl masifinin kendisini görüyorum 6 numarada. Sonra hemen 7 numaraya gideceğiz. Kırşehir masifini gördüm. Kırşehir içerisindeyiz. Kırşehir masifi 7 numarada. Sonra 8 numaraya geldim. 8 numarada Zonguldak hattındayız. Zonguldak masifinin kendileri var. Zonguldak masifi. 9 numara Daday Devrekani masifi Kastamonu'yu hatırlamanız gerekiyor. Kastamonu hattındayız. Daday Devrek masifi 9 numarada karşımıza çıkıyor. 10 numarada Tokat çevresindeyiz. Tokat masifinin kendisini görüyoruz. Tokat'ta Tokat kebabı var. Çok meşhur ve ünlüdür. Giderseniz yiyin mutlaka. Tokat'a selam. Ve geldik 11 numarada Ardahan masifinin kendilerini görüyoruz. 11 numarada karşımıza çıkıyor. Bakın masiflerin kendilerini hep beraber gördük. İsimlerini kodladık. İlk soru kalıbı nasıl gelebilir hocam? Sorusunun cevabı daha önceki yıllarda şöyle bir soruyu ön plana çıkarmıştı ÖSYM. Haritada işaretli yerlerin hangisinde masif yok diye sordular. O yüzden haritaya lütfen bakın. Masifin olmadığı yer için aslında birçok yer işaretleyebilirim ama sorunun cevabını buradan yakalamıştık. Mesela masifin olmadığı yer diye böyle bir soru kalıbı gelmişti tekrar benzeri çıkabilir karşımıza. Ama masiflerle ilgili daha önemli bağlantı kuralım sizle birlikte. Masifler birinci zamandan kalma sağlam eski araziler diyoruz. Doğru mu? Bu masif alanlarının birçoğu jeolojik zamanlar içerisinde baskılar sonucunda, hareketlilik sonucunda kırılmış, özelliğini kaybetmiş. Ama kırılmadan günümüze kadar gelen hala o masif, eski sağlam arazi özelliğini taşıyan üç önemli masif alandan bahsedeceğim. Ve sizin de işaretlemenizi isteyeceğim. 1 numarada yıldız masifinin kendisini işaretleyin lütfen. Sağlam kırılmadan günümüze kadar gelmiş burası. Yıldız dağları var. Unutmayın lütfen. Burada ıstıranca dağları diğer adı. 4 numarada Alanya Anamur masifi çevresini işaretleyin lütfen. Sağlam kırılmadan günümüze kadar gelmiş 4 numara. Ve 5 numarada Mardin masifi içerisini işaretleyin. Şöyle bir yuvarlak içerisini alın. Bu üç önemli masif alanı neden bizim için çok önemli sorusunun cevabı sağlam. Kırılmadan günümüze kadar geliyor. Arazi neye karşı sağlam olabilir? Söyleyin bana.

Depreme.

O zaman bugün Anadolu'da birçok yerde deprem var da nerede deprem az sorusunun cevabını sayarken Türkiye depreminin az olduğu üç yer içerisinde Mardin çevresi, Alanya'nın masifi çevresi az olduğu yer diyorum. Hiç olmadığı yer değil. Lütfen yanlış anlaşılmasın. Ve yıldız masif çevresi depremin daha az olduğu noktaları karşımıza çıkarmış oluyor. Bunları böyle anlatacağım. Şimdiden mantığını görün. Neden deprem sorusunun cevabı sağlam araziler, masifin kendisi var genellemesini yaptığınız zaman olayı çözüyorsunuz. Anlaştık mı acaba? O zaman birinci jeolojik zamanın bu imkan dolu iki tane katkısı var. Zonguldak'ta ne varmış?

Çok güzel. Zonguldak, Bartın, Amasra hattında taş kömürünün kendisi var ve bizim için depremin az olduğu masif alanları var. Tekrar söyleyin lütfen. Hangi önemli üç masif sağlam kırılmadan günümüze kadar gelmiş? 1 numara?

Yıldız masifi.

4 numara?

Alanya Anamur masifi.

5 numara?

Mardin.

Mardin masifinin kendileri karşımıza çıkar. Bu bir ev ödevidir. Bu haritanın kendisini çizdik ya mesela özellikle evde çalışan arkadaşlar bunu böyle çok küçük bir şekilde odanıza böyle masanız varsa masanıza asın karşınızda bulunsun. Her zaman sabah kalkıp onu gördüğünüz zaman ya da ders çalışırken baktığınız zaman bile öğrenmiş oluyorsunuz. Çok etkili öğrenme yöntemlerinden bir tanesidir. Böyle karıştırıldığınız şeylerin haritasını benzer uygulamalarla birlikte ön plana bu şekilde çıkaracağız. Anlaştık mı? Birinci jeolojik zaman Paleozoik'ten ikinci jeolojik zamana gidiyoruz. Neymiş kavramsal adı? Bakarak söyler misiniz acaba?

Mezozoik.

Mezozoik mantığı ile birlikte karşımıza çıkıyor ikinci jeolojik zamanda. Bakalım neler olacak. Birinci zamanda meydana gelen araziler ikinci zamanda dış kuvvetler tarafından süpürülüyor ve Anadolu tamamen düz zemin haline geliyor. Yani yontulmuş arazi diyoruz zaten peneplen. Ama ikinci jeolojik zamanla ilgili daha önemli bir detay var aslında. İkinci jeolojik zamanda dünyada Anadolu'da dinozorlar yaşamış. Dinozor çağı olarak değerlendirilen zamandır aslında Mezozoik'in kendisi ikinci jeolojik zaman. Hatta bir detay daha var. Derler ki mesela hocam ben İç Anadolu'da Doğu Anadolu bölgesinde geziyorum. Dağlarda gezi yaparken deniz fosillerine rastladık. Deniz fosillerinin ne işi var burada sorusunun cevabı. Eskiden burada Tetis Denizi varmış. Tetis Denizi'nin kendisi var. Ondan sonra yaşanan hareketlilikle birlikte o sular çekildiğinden bahsederiz. Mesela böyle bir değişim yaşamış Anadolu'nun kendisi. Ben tekrar geri geldim. Dinozorların kendisi hangi jeolojik zamanla birlikte ortaya çıkıyor?

Çok güzel. İkinci zaman. Peki hiç merak ettiniz mi? Şu ana kadar ilk insandan bahsetmedik. Zamandan bahsediyoruz. İlk insanın ortaya çıktığı zaman hangi zaman diye sorsam öyle bir şey duydunuz mu?

Dördüncü jeolojik zaman yani son evrede insanın ortaya çıkmasından bahsederiz. Yani insanların ortaya çıkması dördüncü zaman diyoruz. Kuaterner mantığıyla birlikte anlatacağım. Genel adı Senozoik olacak mesela ama dinozorlar için ikinci zaman dedik. Yani dinozorlarla insanlar aynı çağda yaşamamışlar. Dinozorlar için çok önemli bir şans bu. Neden? Aynı çağda yaşasaydık dinozor mangal hiç bizden kaçmaz yani. Dinozor yumurtasından ben hemen. Şimdi hemen Adanalılar düşünüyorlar. Hocam dinozor kebabını nasıl yapacaktık diye. Mangalı çok büyük yapmamız gerekiyordu. Çözülürdü yani. Adana'nın böyle barajı var. Barajın iki yakasına kocaman bir şişle birlikte dinozor kebap olur mu? Olur mesela diyebiliriz. Dinozorlarla insanlar aynı çağda yaşamamışlar diyorum. Allah dinozorları insanların gazabından korumuş. Böyle bir dönem olduğunu söyleyebiliriz. Genel kültür olarak söylüyorum bu arada. Büyük bir göktaşının kendisi Yukatan yarımadasına çarpıyor. Dünyada büyük patlama meydana geliyor. O patlama da göktaşının çarpmasıyla meydana gelen bu olay da dinozorların yaşamının sonu olarak değerlendiriliyor bilim insanları tarafından. Yani uzaydan gelen büyük göktaşların dünyaya çarpma olayları var. Asteroidler, meteorlardan bahsediyorum. Bu olayda dinozor çağının sonu olarak bilim insanları tarafından kabul edilen önemli görüşlerden bir tanesi olarak ön plana çıkıyor.

İkinci jeolojik zaman bitecek. Üç başlayacak. Üç başlamadan önce hemen şunu söylemem gerekiyor size. Anadolu'nun bulunduğu yer karşımızda ama diyorum ki ben Pangaea'nın kendisi vardı. Pangaea ile birlikte etrafında bir tane okyanus vardı. Jeolojik zamanlar içerisinde kara parçaları birbirinden ayrılıyor diye genelleme yapıyoruz. Aslında bu kara parçalarının bulunduğu alanında levhalar var. Yani şöyle düşünün. Dünyanın kendisi altında mama çekirdek var. Mama'nın üstünde yer kabuğu yüzüğü aslında bir dengesi var. Ve levhalar olarak hareket ediyor. Ve o levhalardan bir tanesi mesela burada Avrasya levhasının kendisi olarak karşımıza çıkar. Arabistan levhası var. Afrika'nın bulunduğu yerde bir levha var ve depremlerle birlikte levhalar hareket ediyorlar. Sonuç olarak üçüncü jeolojik zamanda o Pangaea'nın ayrılmasını ve kara parçalarının hemen hemen bu şekle aldığını görüyoruz dünyada. Mesela Atlas Okyanusu'nun kendisi oluşuyor. Hint Okyanusu bu hale geliyor. Kara parçaları bu şekillerini alıyorlar. Ve Anadolu'da şöyle bir hikaye gerçekleşmeye başlıyor. Anadolu'nun kuzeyindeki kara parçası, diğerlerini unutabilirsiniz bu arada Avrasya levhasının kendisi güneye doğru hareket ediyor ve hemen güneyindeki Arabistan ve Afrika levhasının kendisi de kuzeye doğru hareket ediyor. Yani Anadolu kuzeyden ve güneyden baskıya maruz kalmaya başlıyor. Kaçıncı zamanda? Üçüncü jeolojik ilgili böyle bir değerlendirme yapıyoruz. Hemen düşünelim. Şimdi Anadolu'nun bulunduğu yer kuzeyden ve güneyden baskı görmeye başlarsa neler olur? Bir kitabı alabilir miyim sizden?

Çok sağ olun efendim. Şimdi burası Anadolu olsun. Anadolu'nun kuzeyinde Avrasya, güneyinde Afrika ya da Arabistan levhası var diye düşünelim. Kuzeyden ve güneyden baskıya maruz kalsın. Baskı olursa Anadolu'da sıkışma olur mu? Evet. Yükselmeler meydana gelir mi? Evet. Anadolu sıkışıyor ve yükseliyor ve sıkışıp yükselmesiyle birlikte Anadolu'nun dağları ortaya çıkmaya başlıyor. Kaçıncı zamandayız? Üçüncü jeolojik zamandayız. Ama onun genel adını biz Senozoik olarak değerlendirmeye başlıyoruz artık. Ve üçüncü zaman Senozoik genellemesi ile birlikte başlayan hikaye bizim için önemli oluyor diyoruz. Senozoik'te iki tane alt bölümden bahsedeceğiz. Tersiyer ve Kuaterner diye. Aslında Tersiyer üçü, Kuaterner de dördüncü zamanı temsil etmiş olacak. Şimdiden söyleyeyim. Ama kuzeyden ve güneyden baskı sonucunda Anadolu'da neler olur sorusunun cevabı karşınızda. Baskı sonucunda Kuzey Anadolu Dağları. Baskı sonucunda Toros Dağları ortaya çıkıyor. Kaçıncı zaman?

Yani bizim için Tersiyer mantığıyla birlikte ortaya çıkan ilk cümle karşınıza. Birazdan bahsedeceğim. Karadeniz'in dağlarından, Kuzey Anadolu Dağları ve Toros Dağlarından bahsedeceğim. Karadeniz dağları da var. Ama bu dağların kendisi üçüncü zamanda Tersiyer mantığıyla birlikte ortaya çıkmaya başlamış. Ama şuna dikkat etmenizi istiyorum. Kuzeyden ve güneyden baskı sonucunda oluşan bu dağların kendisi sadece Anadolu'da oluşmaya başlamıyor. Bu arada baskı İsviçre'nin Alpleri'nde bir sıkışmayı burada sonra Balkanlara, Balkanlar burası, sonra Anadolu'ya meydana gelen bir sıkışmayı meydana getiriyor. Buradan da Hindistan'ın Himalaya Dağları'na kadar uzanan bir dağ sistemini ortaya çıkarıyor. Yani şöyle düşünün. Kuzeyden, güneyden baskı olunca sıkışma ve yükselme burada başlıyor. İsviçre'nin Alpleri'nden Anadolu'ya, Balkanlar, Anadolu, Hindistan, Himalaya Dağı'na kadar bir dağ sistemi oluşuyor. O dağ sisteminin adı Alp Himalaya. Başlangıç ve bitişini alıyoruz. Alp Himalaya dağ sistemi oluyor ve Alp Himalaya dağ sistemi ile birlikte Anadolu'nun dağları oluşuyor. Anadolu'nun bugün dağları nasıl uzanır söyleyin bana. Kuzey güney yönlü mü, doğu batı yönlü mü?

Doğu batı.

Şimdi anladınız mı neden Anadolu'nun dağları doğu batı yönüne uzanır?

Kuzeyden, güneyden baskı sonucunda Alp Himalaya dağ sistemi ile birlikte oluşan dağlardan dolayı dağlarımız doğu batı yönüne uzanıyor. Bunu soracaklar size. Diyecekler ki Anadolu'nun dağları doğu batı yönüne uzanır. Hemen seçeneklerde şu cümleyi arayacaksınız. Alp Himalaya dağ sistemi üzerinde yer alıyoruz. Çünkü diğer cümle çok uzun bir cümle oluyor. İşte kuzeyden, güneyden baskı oldu. Sıkıştı Anadolu. Bu yüzden dağlar doğu batı yönüne uzanıyor. Uzun olur. O yüzden Alp Himalaya dağ sistemi üzerinde yer alıyoruz cümlesini aramanız gerekiyor. O yüzden dağlarımız doğu batı yönüne uzanıyor.

Hemen iklim konusuna geri dönelim mi? Ülkenin geneli denizel miydi? Karasal mı?

Karasal.

Neden Türkiye'nin geneli karasal? Sorusunun cevabı dağlar doğu batıya yönüne uzanıyor. Denizler üzerinden gelen içeri giremiyor. Hatırlıyor musunuz? Neden dağlar doğu batı yönüne uzanıyor sorusunun cevabı da Alp Himalaya dağ sistemi üzerinde yer alıyoruz cümlesidir. Mantığını anlıyor musunuz acaba? Bakın burası çok önemli. Mantığını anlarsanız aslında işler çok kolay hale gelmiş olur. Var mı probleminiz? Kuzeyden güneyden baskı sonucunda doğu batı yönüne uzanan dağların hikayesini anlamış oldum. Ama arazi bu, kaya bu, kayaç bu. Baskı varsa illaki sıkışır ve kırılır mı sizce?

Evet. Bu baskı sonucunda Anadolu'da kırılan araziler yani Anadolu'nun fay hatları ortaya çıkıyor. Kaçıncı zaman? Üçüncü zaman. Duyduk mu? Kuzey Anadolu Fay Hattı. İyi bakın çünkü banko sorular var arkadaşlar burada. Duyduk mu? Doğu Anadolu Fay Hattı ve Batı Anadolu Fay Hattı ortaya çıkıyor. Kaçıncı zaman? Üçüncü jeolojik zamanda. Fay hatları deyince aklınıza deprem geliyor mu? Gelsin. Fay hatları varsa, deprem varsa, depremlerin olduğu yerde sıcak su merkezleri olur mu?

Kaplıca diyor muyuz buna?

Kaplıcaların temeli, varlığı, mantığı ortaya çıkıyor aslında. Hatta oradan çıkan sıcak sudan biz değerlendireceğiz, elektrik elde edeceğiz. Jeotermal diye bir şey duydunuz mu? Jeotermal tesislerin burada yoğunlaşmasının mantığını anladınız mı? Bakın enerji kaynakları konusunun temelini atıyoruz. Bunlar nasıl ortaya çıkıyor? Fay hatlarının katkılarıyla. Kaçıncı zamandayız? Yani Paleozoik mi, Tersiyer mi?

Tersiyer.

Harika. Tersiyer'deyiz. Bilim insanlarına soruyorlar. Diyorlar ki, "Hocam çok fazla deprem oluyor ve ben İstanbul'da yaşamaktan korkuyorum artık." diyor mesela bir vatandaşımız. O yüzden biliyorsunuz göç hareketi de yaşandı deprem sonucunda İstanbul'dan. "Deprem Anadolu'da bir gün bitecek mi diye soruyorlar." Bilim insanı da diyor ki, "Evet, heyecanlı bir şekilde hemen bizimki soruyu sormaya devam ediyor. Hocam ne kadar zaman kaldı?" O da diyor ki 150 milyon yıl kaldı. Yani çok fazla bir zaman kalmadı. O zamana kadar KPSS'yi halletmiş oluruz değil mi? AYT'de dahil. Gerçi AYT desen akademide takılırsın. Böyle trajikomik olaylarımız var Türkiye'de. Yani izahı olmayan şeylerin mizahı olur yani. Şimdi ben diyorum ki sarsıntılar sonucunda arazi yerine bir gün oturmuş olacak diyoruz. Belli bir zaman geçmesi gerekiyor. Peki bana söyler misiniz acaba bu kırılma kaçıncı zamanda olmuş Anadolu'da?

Üç.

Üçte değil, ikide değil. Kırılma birinci zamanda olsaydı birinci, ikinci, üçüncü, dördüncü jeolojik zaman geçecekti. Doğru mu? Arazi sarsıntılarla yerine oturmuş olacaktı. Doğru mu? Bugün Anadolu'da depremin görünme ihtimali fazla mı, az mı?

Fazla.

Ama o zaman birinci zamanda olsaydı az olacaktı. Doğru mu? O zaman ne diyoruz? Birinci ve ikinci zamandan kalma araziler eski, yaşlı, sağlamdır. Depremin görünme ihtimali azdır. Ama üçüncü ve dördüncü zamandan kalma, Senozoik'ten kalma araziler, genç araziler oluşur, depremin görünme ihtimali fazladır. Anadolu birinci ve ikinci zamanda mı oluştu, üçüncü ve dördüncü zamanda mı?

Üçüncü ve dördüncü.

Yaşlı mı, genç mi?

Genç.

Genç olduğunun en önemli göstergelerinden bir tanesi bu. Aktif deprem alanlarının varlığıdır. Hemen bu cümleyi kanıtlayayım. Söyleyin bana. Yıldız, Alanya, Mardin masifleri kaçıncı zamandan kalma arazi?

Birinci.

Deprem fazla mı, az mı?

Az.

Mantığı da buradan geliyor. Anlaştık mı? Deprem bizim için önemli bir başlık. Ayriyeten bir ders olarak anlatacağım bunu merak etmeyin. Ve üçüncü jeolojik zamanda Anadolu'nun fay hatlarının nasıl oluştuğunu algılamış oldum. Problem var mı acaba? Üçüncü jeolojik zamandayız. Tersiyer'deyiz ve önemli bir şey daha meydana gelmeye başlıyor. Ben diyorum ki biz şu anda Ankara'da yer kabuğunun üstünde yaşıyoruz. Yer kabuğunun üstünden biraz derinlere inmeye karar versek yaklaşık bir 30-40 kilometre sonra Urfa'dan her zaman böyle anlatırım. Urfa'dan bir tık daha sıcak bir mekana geliyoruz. Neresi?

Mama.

Mama'nın kendisinin üstünde aslında yer kabuğunda yaşıyoruz biz. Bir hareketlik oluyor. Üçüncü zamanda konveksiyonel hareket diyoruz. Yani yukarı doğru böyle çıkma hareketi diyoruz aslında. O hareket sonucunda Mama'nın kendisi yeryüzüne çıkıyor ve Türkiye'nin volkan konilerinin kendilerini ortaya çıkarıyor. Kaçıncı zamandayız? Üçüncü jeolojik zamanda. İsimlerine takılmayın. Sadece yerlerine bakarak söyleyin. Türkiye'nin volkan dağları var mı?

Var.

Var. Hangi iki bölgede karşımıza çıkar? Karadeniz, Akdeniz'de mi, Doğu İç Anadolu'da mı?

Doğu İç Anadolu.

Doğu ve İç Anadolu. Şimdiden söyleyeyim. Aktifler mi?

Hayır.

Etrafında verimli topraklar var mı? Aktif değiller. Etrafında verimli topraklar var ve madenler çeşitli oluyor. Bu cümleleri duymuş olun. Bir daha bahsedeceğim. Merak etmeyin. Ama asıl cümle şu. Volkanizmanın ortaya çıkması için Paleozoik mi, Tersiyer mi?

Tersiyer.

Yani üçüncü jeolojik zamandayız. Bu da bizim için önemli oluyor. Problem var mı acaba? Üçüncü jeolojik zamanla ilgili bir önemli cümle daha gelsin mi acaba? Bana söyler misiniz acaba? Birinci zamandan itibaren bitki ve hayvan kalıntıları toprağın altında kalıyor muydu?

Geliyor muydu?

Evet. Çıkarıp elimde ne oluyordu? Zonguldak'tan?

Çok güzel. Bitki ve hayvan kalıntıları bunlara fosil yakıt. Bakın fosil yakıt mantığı buradan geliyor. Fosil yakıt diyoruz. Bir değil, iki değil, üçüncü zamandan itibaren toprağın altında kalsa gelse çıkarsam elimde yine bir enerji kaynağı olur. Bunun adı da kömür olur. Bakın bunun adı da kömür olur. Ama ben buna artık taş kömürü demem. Çünkü bu üçüncü zamandan kalmıştır. Daha az toprağın altında kalmıştır. Yakıcılık değeri daha azdır. Ben buna linyit kömürü derim. Yani Türkiye'nin linyit kömür yatakları ortaya çıkıyor. Kaçıncı zaman? Bitmiyor. Petrol, tuz, bor yatakları ortaya çıkıyor. Kaçıncı zaman? Üçüncü zaman. Şimdi bunların yerleri ile ilgili şimdiden bir kodlama yapalım. Ne kadar bahsedersem o kadar iyidir mantığıyla söylüyorum. Bunları söyleyin ama Zonguldak deyince aklınıza ne geliyor?

Çok güzel. Paleozoik. Linyit için en önemli yere gidiyoruz. Kahramanmaraş'ın Afşin Elbistan'ı linyit için en önemli yer ve Tersiyer, üçüncü zamanla birlikte karşımıza çıkmış oluyor linyit kömürü. Anlaştık mı acaba? Peki üçüncü zamanda başka neden bahsettin? Petrolden bahsettik. Neredeyiz?

Batman.

Batman'dayız. Tersiyer mantığıyla birlikte ortaya çıkacak. Sonra Bor mineralinden bahsettim. Şimdiden görün yerini neredeymiş? Kütahya, Eskişehir, Bor yataklarının kendisi yine Tersiyer mantığıyla birlikte ortaya çıkıyor ve Kayat yataklarından bahsediyor üçüncü zamanda. O da Sivas ya bir tanesi sadece. Çankırı, Yozgat, Sivas diye devam ediyor Iğdır'a doğru ve o da bizim için Tersiyer mantığıyla birlikte ortaya çıkıyor. Kaçıncı zamandayız? Üçüncü jeolojik zamandayız. Üçüncü jeolojik zamana kadar olan şeyleri bir toparlayalım isterseniz. Siz de tekrar etmiş olun çünkü fazla bilgi var burada. Ama merak etmeyin bol tekrarlı bunu çözmüş olacağız. Zonguldak desem birinci zaman desem aklınıza ne gelir?

Taş kömürü.

Zonguldak'ta taş kömürü yatakları ortaya çıkıyor. Paleozoik mantığıyla birlikte anımsayacaksınız. Yıldız, Alanya Anamur ve Mardin çevresinde masifler oluşuyor. Söyleyin bana ne zaman?

Paleozoik.

Paleozoik'te yani birinci jeolojik zamanda dinozorlar yaşamış.

Mezozoik.

Yani ikinci jeolojik zaman. Doğru mu? Bir de Tetis Denizi var. O genel kültür bilgisi olarak karşımıza çıkar. Üçüncü zamanda Alp Himalaya dağ sisteminin katkılarıyla doğu batı yönüne uzanan dağlar oluşuyor. Doğru mu? Üçüncü zamanda yine kuzeyden ve güneyden baskı sonucunda kırılan araziler, fay hatları oluşuyor. Doğru mu? Tersiyer mantığıyla birlikte ortaya çıkıyor. Yine üçüncü zamanda volkan dağları oluşuyor. Doğru mu? Tek değerlendireceğiz merak etmeyin. Ve yine üçüncü zamanda linyit yatakları, petrol yatakları, bor yatakları ve tuz yataklarının kendisi ortaya çıkıyor. Paleozoik mi, Tersiyer mi?

Tersiyer.

Şu ana kadar bahsettiğim şeyler üçüncü zamanın sonuna doğru geldik. Anadolu'da var ama hala İstanbul Boğazı yok. Üçün sonuna kadar geldik. Çanakkale Boğazı yok. Marmara Denizi yok. Ege Denizi'nin kendisi yok. Burada Ege'yi kara parçası var. Karadeniz yerinde mevcut, Akdeniz yerinde mevcut. Anadolu bu şekilde duruyor. Üç bitiyor, dört başlıyor. Dördün kavramsal adı Kuaterner oluyor. Aslında bakın hani üç ve dört birleşti tek bir isim olarak anılıyor diyoruz ya Senozoik diye. Anılmasının temel sebebi bu anlattığım olaylar birbirine o kadar girift ki ayırt edemedikleri için artık onu tek bir başlık halinde topluyorlar ve üç ve dördün kalkmasının mantığı da buna bağlı aslında. Üçün sonu, dördün başı diyelim. Artık dörd'e doğru giriş yapıyoruz. Kuaterner dönemine doğru geldik. Anadolu'da bir şeyler oluyor. Şimdi düşünelim. Biz yer kabuğunun üstünde yaşıyoruz dedik. Altımızda mama var dedik. Aslında mama'nın üstüne yüzüyoruz biz. Bunu fark edemiyoruz tabii ki. Bir denge var. O dengeyi de unutabilirsiniz. İzostatik denge diyoruz mesela. Bu denge bozulabiliyor. Nasıl bozulabilir? Yani koskocaman yer kabuğu mama'nın üstüne nasıl aşağı doğru iner, batabilir ya da çıkabilir sorusunun bir tane cevabı var. İklim değişiklikleri yani dördüncü zamanın başında kar yağmış, erimemiş. Düşünsenize Ankara'nın üstüne kar yağıyor ve erimiyor. Kar yağmış, erimemiş. Kar yağmış, erimemiş. Yer kabuğu ağırlaşır mı? Evet. Mama'nın üstüne çöker mi? Çökmüş. Sonra buzul çağı bitmiş. Bu hemen olmamış tabii ki. Yıllar yıllar geçmiş. Buzul çağı bitmiş. O arada işte çizgi filmler var ya Madagaskar, onlar çekiliyor. Buzul, buzul devri. Sonra buzul çağın bitmesiyle birlikte karlar erimeye başlıyor. Karlar erimeye başlayınca yük hafifliyor. Aynı zamanda giden sular materyalleri de alıp götürüyorlar ya. Buradaki yük hafifleyince yer kabuğunda yukarı doğru hareket başlıyor. Biz buna toptan yükselme hareketi diyoruz. Kavramsal adı eprojenez diyoruz. Yani Anadolu ve diğer arazilerde eprojenik hareketler meydana gelmeye başlıyor. Anadolu'da bunu etkileniyor. Anadolu dördüncü zamanda yükselmeye başlıyor. Eprojenik hareket başlıyor ama Anadolu yükselirken Anadolu'nun her yeri aynı derecede yükselmiyor. Bazı yerler kırılıyor, kırılıyor, çöküyor. Şimdi düşünün toptan yükselirken eprojenik hareket başlamışken Anadolu'da Marmara, Ege'nin bulunduğu yer bugünkü kırılır çökerse Doğu Anadolu bölgesi yükselmeye devam ederse şöyle bir şey ortaya çıkar mı acaba? Batıdan doğuya doğru gittikçe yükselti?

Artar.

Mantığı ortaya çıkıyor. Kaçın zamandayız?

Çok güzel. Paleozoik mi, Kuaterner mi?

Koaterner.

Anadolu'da yükselme hareketleri başlıyor dedim. Doğu Anadolu bölgesi yükselmesine devam ediyor dedim. Ve bugün Anadolu'nun ne kadar Doğu Anadolu'nun yüksek olduğunun kanıtı da böyle karşımıza çıkıyor. Fiziki haritalarda renklendirme yöntemi neden var? Yükselti basamaklarını göstermek için. Doğru mu? Neden Marmara Ege Yeşil 0-500 arası yükselti? Neden İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu sarı 500-1000 arası sarı. Neden Doğu Anadolu kahverengi? Çünkü 1500 üzeri. En yüksek orası. Neden bu yükselti farkı var? Çünkü dördüncü zamanda meydana gelen yükselme hareketi her yerde aynı derecede olmamış. Mantığını anladık mı acaba? Marmara Ege'nin kırılıp çökmesiyle birlikte bir şey başlıyor ama şöyle oluyor. Buradaki iki önemli kara parçası kırılıp çökerse Akdeniz'in mevcut suları buraya doğru ilerler mi?

Evet. Bu kara parçası suların altında kalmaya başlar mı? Evet. Suların altında kalmayan yerleri görüyor musunuz? Adaları ortaya çıkarır mı? Ege Denizi ve Ege Adaları ortaya çıkıyor. Kaçıncı zaman?

Paleozoik mi, Kuaterner mi?

Çok güzel. İlerleyen sular. Bunları unutmayın. Bunlar kıyı tiplerini işimize yarayacak. Eski akarsu vadilerini sular altında bırakıyor. Eski akarsu vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşan kıyı tipi riya diye riya kıyılardan bahsedeceğim merak etmeyin. Oluşmaya başlıyor. Muğla 1 ilerliyor sular. Ege Denizi, Ege Adaları oluşuyor. Yine eski akarsu vadisi var ve yine sular oradan geçiyor. Ve eski akarsu vadisi sular altında kalıyor. Çanakkale Boğazı oluşuyor. Riya riya anlatacağım. İlerleyen sular bugünkü Marmara'nın bulunduğu yerde oluyor. Marmara Denizi oluşuyor. Paleozoik mi, Kuaterner mi?

Koaterner.

Çok güzel. Yine ilerleyen sular. Yine eski bir akarsu vadisi görüyor ve geçiyor. İstanbul Boğazı oluşuyor. İyi ki geçmiş. Efsane bir yer oluşmuş. İstanbul Boğazlarının kendisi. Paleozoik mi, Kuaterner mi?

Koaterner.

Çok güzel. Bu arada suların geçmesiyle riya kıyı mantığı yine karşımıza çıkmış oluyor. Ve İstanbul Çanakkale Boğazının oluşması Marmara Ege Denizi'nin meydana gelmesiyle Karadeniz suyu Akdeniz'e buradan da okyanusa gidiyor. Büyük bir su birikintisinin okyanusa bağlantısı varsa denizdir. Karadeniz deniz oluyor kaçıncı zaman?

Dördüncü.

Ama büyük bir su birikintisinin okyanusa bağlan su yoksa göl. Dünyanın en büyük gölü Hazar. Akarsular konusunda buranın göl olması benim işime yarar. Onun dışında format dışı problem var mı acaba? Şimdi geri geldim. İstanbul Çanakkale Boğazı oluştu. Marmara Ege Denizi oluştu ve Anadolu toptan yükseldi. Anadolu yükselirken Anadolu'dan bir parça koptu. Kim?

Kıbrıs.

Kıbrıs'a selam. Yavru vatan oluşuyor. Kıbrıs. Nereden kopuyor? Buradan kopuyor ve kopmayla birlikte bugün Çukurova'nın bulunduğu yerde işte bir taraçalama böyle basamak olduğundan bahsederiz mesela. Bunlar Anadolu'nun eprojenik harekete maruz kaldığının göstergesi olarak da karşımıza çıkar. Şimdi bana söyler misiniz acaba? Anadolu'nun kendisi bu arada İstanbul Boğazı'nın kendisini bir de şöyle görün. Çanakkale Boğazı'nın kendisi. Ege Adaları, Kıbrıs'ın kendisi hep kaçıncı zamanda ortaya çıkıyor?

Paleozoik mi, Tersiyer mi, Kuaterner mi?

Koaterner.

Bravo. Çok güzel. Şimdi bana söyleyin. Anadolu birinci ve ikinci zamanda mı oluştu? Üçüncü ve dördüncü zamanda mı?

Üçüncü ve dördüncü.

Yaşlı mı? Genç mi?

Genç.

Genç olduğunun göstergelerinden bir tanesi aktif deprem alanları mı?

Evet.

Evet. Anadolu'nun genç olduğunun göstergelerinden bir tanesi ortalama yükseltisinin fazla olması mı?

Evet.

Çünkü şöyle düşünün. Birinci zamanda bu yükselmeye maruz kalsaydı ikinci, üçüncü, dördüncü jeolojik zaman içerisinde dış kuvvetler süpürürdü araziyi. Ki ikinci zamanda benzer bir şey olmuş zaten. Düzleşmiş Anadolu. Anlaştık mı? Anadolu'nun genç olduğunun göstergelerinden bir tanesi fiziki haritalarda yeşil mi, kahverengi mi? Kahverengi tonların ağırlıkta gösterilmesidir. Peki Anadolu gençse yüksekse bugün akan akarsuların akış hızı az mıdır, fazla mı?

Fazla.

Çok güzel. Aşındırma güçleri az mıdır, fazla mı?

Fazla.

Şöyle anlatacağım akarsular üzerine. Taşımacılık yapılamaz. Çünkü hala böyle yüksekten akıyoruz ya. Taşımacılık yapılamıyor. Genç olduğunu göstergesi. Engebeli arazilerin fazlalığı Anadolu'nun genç olduğunu göstergesidir. Bakarak söyleyin. En yüksek bölgemiz?

Doğu Anadolu.

En az yükselti?

Marmara.

Kırılmış, çökmüş. Marmara'dan yüksek ama en düz yer?

Güneydoğu.

Güneydoğu Anadolu bölgesi mantığı da böyle karşımıza çıkmış oluyor diyorum ben. Anlaştık mı acaba? Problem var mı acaba? Peki söyleyin. Taş kömürü yatakları için kaçıncı zaman? Linyit yatakları, petrol, tuz, bor yatakları?

Üçüncü zaman.

Anadolu'da birinci zamandan mı, üçüncü zamandan mı kalma arazi daha geniş yer kaplar?

Üçüncü.

Sizce Anadolu'da daha geniş alanda bulunan enerji kaynağı taş kömürü mü, linyit mi?

Linyit.

Anadolu'da en geniş alanında bulunan fosil yakıt ve enerji kaynağı kim diye sorarlarsa linyit. Üçüncü zamandan kalma arazi geniş yer kaplıyor. Mantığı da buradan geliyor. Anlaştık mı acaba? Problem var mı acaba? O zaman benim için bir kez daha tekrar eder misiniz acaba? Zonguldak'ta taş kömürü yatakları var.

Paleozoik.

Kavramsal adını söyleyin aklınızda kalsın. Paleozoik ama birinci zaman olduğunu hatırlarsınız tabii ki. Yıldız, Alanya Anamur, Mardin çevresinde masifler var.

Paleozoik.

Çok güzel. Peki söyleyin bana. Dinozorlar yaşamış.

Mezozoik.

Yani ikinci jeolojik zaman. Tersiyer daha doğrusu Tetis Denizi'nin kendisi bu alanda ortaya çıktı. Unutmayın. Alp Himalaya dağ sistemiyle doğu batı yönlü uzanan dağlar oluşuyor. Kaçıncı zaman? Paleozoik mi, Tersiyer mi?

Tersiyer.

Çok güzel. Kırılan araziler var.

Tersiyer.

Volkan dağlarımız var.

Tersiyer.

Çok güzel. Linyit, petrol, tuz, bor yataklarımız var.

Tersiyer.

Tersiyer. İstanbul, Çanakkale, Ege Adaları, Ege Denizi ve Kıbrıs'ın oluşması var.

Kuaterner.

Mantığıyla birlikte karşımıza çıkar. Birinci zaman neydi? Paleozoik. İkinci zaman neydi?

Mezozoik.

Mezozoik. Üçüncü zaman Tersiyer. Dördüncü?

Kuaterner.

Tersiyer ve Kuaterner'in ortak adı?

Senozik.

Kavram karmaşası yaşamayın. Çıkarsa karşınıza. Anlaştık mı? Ama burada banko. Bakın banko. Bir sorunuz var hocam. Soru nasıl gelir? 2025 AYT madenler enerji kaynaklarıyla bağlantılı bir soru elbette soru sayısı az olduğu için böyle konuları bağlayarak soruyorlar AYT'de sizin için de böyle olacak. Böyle gelmeye devam edecek. Elbette madenler konusunu öğrendiğim zaman Afşin Elbistan'da linyit, Samsun'da Havza'da yine Havza ve Suluova, Amasra, Amasya hattında, Seyit Ömer, Tavşanlı, Kütahya hattında, Manisa Soma'da bunlarda linyit olduğunu ama şurada banko Zonguldak ve Amasra hattında taş kömürü olduğunu hatırlayıp sorunun cevabını kolaylıkla A'ya gidebiliyorsunuz arkadaşlar. Anlaştık mı? Hikaye bu. Bir temel attık aslında. Hem enerji kaynaklarının temelini attık hem jeolojik zamanla ilgili gelen soru kalıbını bu şekilde değerlendirmiş olduk. Ama karşınıza yeni sınavda İstanbul Çanakkale Boğazının oluşması, Ege Adaları, Ege Denizi, Paleozoik mi, Kuaterner mi? Mantığıyla da çıkabilir ama burada banko soru var. Çıkarsa.

Yapar mısınız?

Problem olur mu? Ben biraz önce size çaktırmadan dağlar konusunu anlattım. Merak ettiğiniz yerdeyiz. Dağların kendisini nasıl çaktırma anattım sorusunun cevabını hatırlıyor musunuz acaba? Kuzeyden güneyden baskı oluyor dedim. 3ün zamanda baskı sonucunda arazide sıkışmalar ve yükselmeler ve kırılmalar olur dedim. Hatırlıyor musunuz?

O baskı sonucunda meydana gelen kıvrılma ve kırılma hareketi yani biz buna dağ oluşumu diyoruz. Kavramsal adı bu. Neymiş adı?

Karıştırıyorsunuz eprojenezle. Eprojenez toptan yükselme, orojenez dağ oluşumu. Problem var mı? Orojenik hareketle oluşan dağlar ya kıvrılır ya da kırılır. Yani baskı sonucunda ya kıvrılıyor ya kırılıyor. Bir de 3ün zamanda volkanizma harekete geçmişti. Hatırlıyor musunuz?

Volkanizmayla oluşan dağlar var. Yani Türkiye'de aslında üç grup dağ var. Kıvrım, kırık. Onun genel adı orojenik hareket. Bir de volkanik dağlar. Üç grup dağ var. Kıvrım kırık dağları orojeneze bağlıyoruz. Orojenik hareket. Orojenez dağ oluşumu demek. Unutmayın tekrar tekrar atıyorum. Problem var mı? Volkanizmada volkan dağları bizim ön plana bizim için ön plana çıkarmış olacak. Problem var mı acaba? Tek değerlendireceğiz. Lütfen bakın buraya. Orojenik harekette oluşan dağlar neymiş? Kıvrım dağlar. Kırık dağlar. Kıvrım dağların kesiti bu. görsün herkes. Bakın neyi anlatıyor bize? Baskıyı, sıkışıp yükselmeyi anlatıyor. Kıvrılma hareketini. Görüyor musunuz? Kavramsal isimleri ilk kez uyuyor olabilirsiniz. Merak etmeyin. Çok bahsedeceğim. Aklımızda kalacak ama şimdiden altını çizin bunların. Antikinal yukarıda kalan yer dağın adı. Senklinal aşağıda kalan yer ovanın adı olarak karşımıza çıkar. Yani yükseliyorsa dağa oluyor. Aşağıdaki düzlük de ova olarak değerlendiriyoruz. Antik nal, senknal, dağ, ova, aşağıda kalan yer, yüksekte kalan yer genellemesi birlikte karşımıza çıkmış oluyor. Bu kesti gördüğünüz zaman bu bir kıvrım dağ kesti demeniz gerekiyor der misiniz acaba?

Süper. Şimdi bakar mısınız buraya? Geri geleceğim merak etmeyin. Antikal senel kıvrım dağları anlatıyor. Türkiye'de bol bol kıvrım dağlar var. Geleceğiz buraya. Merak etmeyin. Sayısı çok fazla ama yerlerini mutlaka bilmemiz gerekiyor. Çalışma yapacağız. Sonra bir de şuna buna bakmayın. Şuna bakın. Türkiye'nin kırık dağlarının kendisi var. Horse ve Graben. Gördünüz mü acaba?

Horse ve Graben de kırılmayı anlatması gerekiyor size. Baskı sonucunda kırılan arazi Horse yukarıda kalan yer. Grabende aşağıda kalan ovanın kendisini anlatıyor. Antiknal seninalde kıvrılma hareketi. Horse grabende kırılma hareketi var. Bu kesitlere dikkat edin. Çünkü bu kesitleri verip bunlar kıvrım mı kırık mı diye sorabiliyorlar bize. Çıkarsa problem olur mu?

Bir de şunu anlatacağım. Bakın kırık dağların yerlerini de göstereceğim merak etmeyin. Çalışacağız beraber. Bir de Mamın'ın yerne çıkmasıyla oluşan volkanizma yani volkan dağların kendilerini göstereceğim size. Volkanik sahaları da gösteriyorum bu sene biraz daha detay ama bunların da yerlerini görün belki işimize yarar diye. Ama genelde Volkan dağların Doğu İç Anadolu'da, volkanik sahalarında genelde Doğu İç Anadolu'da ön plana çıktığını değerlendireceğiz size. Anlaştık mı? En başa sarıyorum. Nereden başlayalım? Türkiye'nin e orijinik harekette oluşan dağların bir tanesi kıvrım dağlarıyla başlayalım. Antiknal senal lütfen unutmayın kıvrımda anlatması gerekiyor ve kıvrım dağların bol olduğunu söyleyeyim kendileri karşımızda. Evet bir harita çalışmamız var. Aynı çalışmayı beraber yapacağız. Yerlerini kodlayacağız arkadaşlar bunu. Bunu ilk kez görenler mesela elinde kitap olmayan arkadaşlarım olabilir. Boş bir sayfa çıkarın. O sayfaya Türk artısını çizin. Yerlerine yazın ki aklımızda kalma ihtimalini arttırmış olalım. Bakın bunları ezber yaparak bu işin altından kalkamazsınız. Harita çalışması olmazsa bu iş olmaz ama ben sizin için zaten harita çizdim. O harita üzerinden de gidebilirsiniz. Ve nereden başlayalım? Kuzey Anadolu dağlarından başlayalım. Buradan yerlerini görüyor musunuz? Kuzey Anadolu Dağlarının kendisi batıda, ortada ve doğuda karşımıza çıkıyor. Yani Karadeniz'in dağlarını öğrenmiş oluyoruz. Öyle düşün lütfen. Batı Karadeniz, Orta Karadeniz ve Doğu Karadeniz mantığıyla birlikte karşımıza çıkmış oluyor. Şimdi şuraya bakın. Burası Batı Karadeniz. Batı Karadeniz'de üç önemli dağ var. Küre. Diğeri de İsfendi Dağları. 2 numara Bolu Ilgaz Dağları. 3 numarada Köroğlu Dağlarının kendisi var. 1 numarada Küre Dağları varmış. 2. Boluğulgaz dağları. 3 numarada köroğlu dağların kendisi varmış. Şimdi bunları kodladıysanız durun ve beraber yorum yapalım. Burada üç grup daha varsa burada da önemli bir şehir varsa o şehirde Karadeniz'in ilk yerleşim yerlerinden bir tanesi ise ki doğal liman mantığıyla yine 2025'in AGS sorusu olarak Sinop Limanının kendisi geldi. Sinop Karadeniz'in ilk yaşam alanlarından bir tanesi olmasına rağmen bugün hala neden gelişmemiş sorusunun bir cevabı olması gerekiyor. Arkasındaki dağlar iç kesimlerle ulaşımı problemli hale getiriyor. Bir limanın gelişebilmesi için arkasındaki bağlantının gelişmiş olması gerekirin kavramsal bir adı var. Süper. Limanın arkasındaki bölge Hinterlandıdır. Limanın Hinterlandı arkasındaki bölge. Bakın limanın hinterlandı dar deriz. Dağlık yani. Yollar gelişmemiş yani gelişme az yani. Anlaştık mı? O zaman Sinop Limanında gelişme fazla mı az mı? Buradan gelir ama mesela İzmir için tam tersini söyleyeceğiz. Birazdan değerlendireceğiz. O zaman Sinop Limanının hitarlandığını dar yapan, burada gelişmeyi az kılan nedir? Sorusunun cevabı küre Bolulgaz Köro dağlarının kendisidir. Buraya hakim olun. Bunları unutmayın. Çünkü size dağlarla ilgili bir soru soracaklarsa bir Türk artısı verip burayı işaretledi, burayı işaretledi, geldi burayı işaretledi. Hangi dağlar var diye soracaksa mutlaka buralardan bir dağ gelecek karşınıza. Karadeniz, Akdeniz, Doğu Andoğu'ya doğru gidiyoruz. Genelde şu üç dağdan bir tanesi olur. Genelde Bolulgaz dağları çok fazla ön plana çıkar burada ki benzer bir şekilde yine üzerindeki buzullarla birlikte soru kalıbı geldi. Hemen söyleyeceğim. Anlaştık mı? Bu üç dağ grubuna dikkat edin. Anlaştık mı? Geldik Sinop'tan Samsun'a. Burası Samsun. Samsun'un arkasındaki dağın adı neymiş? Canik Dağları. Canik dağlarının kendisi 4 numarada karşımıza çıkıyor. Bir şey dikkatinizi çekiyor mu acaba? Canik dağların bulunduğu yer. Orta Karadeniz dediğim yer burası. Tek sıra halinde dağlar var. Yükseltisi de doğuda ve batıdaki dağlara göre daha az. O zaman sizce Canik dağlarının bulunduğu yerde kıyı ile iç kesimin arası ulaşım doğu ve batıya göre daha zor mu? Kolay mı? Kolay. Karadeniz'in en önemli şehirlerinden bir tanesi Samsun olmasını sağlayan bu dağın bu özelliğidir. Canik dağlarının yükseltisi az ve kıyının daha gerisine uzandığı için hem iç kesimlerle ulaşım kolay oluyor hem de kıyının gerisine uzandığı için önünde çok önemli iki delta ovası olabiliyor. Bafra ve Çarşamba diye anlatacağım deltalar konusunda. Ama bu ovaların burada olmasını sağlayan bu dağlar, Canik dağlarını yine unutmamanız gerekiyor. Unutmayın. Unutturmayacağız ama lütfen siz de unutmayın. Canik dağlarına işaret. Anlaştık mı acaba? Yükselti sahası kıyının gerisinde. Hemen bir şeye bağlayalım mı? Karadeniz'de yamaç yağışları var mıydı? Karadeniz'de yamaç yağışları daha fazla Doğu Karadeniz'de, sonra Batı Karadeniz'de hatta Muğla Antalya'dan sonra Samsun'da görülür demiştim. Hatırlıyor musunuz? Samsun'da yamaç yağışının daha az olması sağlayan işte bu dağın yükseltisinin az olmasıdır. Yükseltisi az olduğu için yamaç yağışları daha az etkili oluyor burada. Ama kıyın gerisine uzandığı için yükseltisi az olduğu için iç kesimlerde ulaşım kolay oluyor. Daha fazla gelişiyor. Gittiniz mi hiç Ankara'dan Trabzon'a, Samsun'a giderseniz bir gün karayoluyla gideceğiniz yol Samsun üzerinden olur. Bakın gelip buradan gitmiyorsunuz. Buradan geçiyorsunuz Karadeniz'e. Buradan Karadeniz kıyısına girmiyorsunuz. Niye buradan Karadeniz kıyısına girmiyoruz? Ü tane engel var burada. Bir engel var. Anlaştık mı? yollar da buradan geçer. Karayolu ve demir yolu bağlantısı bu yüzden vardır. Burada mantığı burada. Anlaştık mı acaba? Çok önemli bir konu baş öğreniyorsunuz aslında. Sadece ben size Türkiye'nin dağlarını anlatmıyorum. Ekonomik coğrafyanın temelini anlatıyorum. Bak çok önemli bir video. Önemli burası. Geldik Doğu Karadeniz'e. Doğu Karadeniz'de iki sıra halinde uzanan dağlar var. Şunu söylememe gerek var mı? İk sıra halinde uzanıyorsa iç kesimlerle ulaşım kolay mı zor mu? Zor. Çok zor. Gelişme fazla mı az mı? Az. olduğu için zaten buraya Türkiye'nin en uzun tünellerini yapmak zorunda kalmışız. Çok güzel. Zigana ve bizim için kop geçitleri var değil mi? Ovit geçitti. Hepsini buraya yapıyoruz. Niye? Bu dağlardan dolayı isimlerine takılmayın geçitlerin ama buraya yapılmasının mantığını anlayın. Anlaştık mı? Hemen geldik. 5 numarada Gerun. Tek tek gidelim. Gerisun'dayız. Samsun. Geresun Ordu hattından da geçtik. Ordu Giresun yaptık. Hatta Zigana geçitinin kendisini gördük. Zigana için neredeyiz? Trabzon'dayız. Zigana dağlarındayız daha doğrusu. Zigana dağları gerçekten çok güzel dağ gruplarından bir tanesi. Üzerinde de Altındere Vadisi Milli Parkı var. Gerçekten yeşilin her sonunu görebildiğiniz çok güzel bir dağ grubu olduğunu söyleyeyim. Hamsiköyü biliyor musunuz? Stajıyla önü. Evet. İşte tam orası burası olduğunu söyleyebilirim. Hamsi Hamsiköy ama o hamsi. O hamsi değil biliyorsunuz değil mi? Duydunuz mu? Yani Hamsiöy deyince balık hamsiden bahsetmiyoruz. Hamse yani aslında beş köyün birleşimi anlamında ama telaffuzdan dolayı Hamsi köy diyorlar aslında. O Hamsi köy değil Hamseöy beş köyün birleşimi ama çok güzel efsanelerden bir tanesi olduğunu söyleyebiliriz. Bir genel kültür bilgisi bedavadan kaptan. Soğanlı dağlarına geldim. Detay yok. Rize'deyim. Rize'ye selam. 9 Kaçkar Dağlarının kendisi var. Hatırlıyor musunuz? Rizde Türkiye'nin en fazla yağış alan yerlerinden bir tanesi. Dağlar kıyının gerisine çok yüksek bir şekilde uzanır. Yamaç yağışları çok etkili derken o dağlar bu dağlar. Anlaştık mı acaba? Bitmiyor. İkinci sırası da var bunun. Yani bunlar yüksek. İkinci sıra da böyle bayağı arkada yüksek bir şekilde geliyor. Çimen kop dağlarının kendisi var. Mesela Trabzon'dan Gümüşhane, Bayburt ya da Erzurum hattına gitmeniz gerekiyor. Ya buradan soğanlı, Rize ya da Zigana üzerinden geçiyorsunuz. Buradan burada tüneller var. İkin tünellerde burada kop geçidi var mesela. Sonra mescit yalnız çam ve Allahu Ekber dağlarını tarihten anımsarsınız. Sarıkamış'ta yaşanan olay Allahu Ekber dağları üzerine gerçekleşmişti tarihsel süreçte. Şimdi bakarak söyler misiniz acaba? Burası batı, burası orta, burası Doğu Karadeniz. Bu dağlar kıyının gerisine yüksek bir şekilde uzanıyorsa Karadeniz'de kıyı ile iç kesimler solaşım kolay mı zor mu? Zor. Daha kolay olduğu yer Trabzon mu, Sinop mu, Samsun mu? Samsun. Harika. Yol yapım maliyeti kuzey güney yönü az mı fazla mı? Kuzey güney yönlü yol yapım maliyeti. Yani şöyle düşünün. Yol yapım maliyeti ne demek? Tünel yapıyorum değil mi? Çok fazla para harcıyorum. Yol yapım maliyeti fazla soruları genelde gelir. Yol yapım maliyetinin Karadeniz'de kuzey güney yönünde bir tık daha az olduğu yer diye sorsam Trabzon mu, Samsun mu? Bakın burada bir tane daha geçeceğim. Burada iki grup daha geçeceğim. O zaman maliyet fazla oluyor. Soruları karşımıza çıkıyor. Çıkarsa yapar mısınız acaba? Problem var mı acaba? Dağları gördünüz mü acaba? Güzel. Bunlar Kuzey Anadolu dağları dedim. Yerlerini gördüm. Size hemen Alpaya dağilikte oluşan Toroslara götürüyorum. Toroslar için neredeyiz sorusunun cevabı Akdeniz'le başlayalım. Dikkat. Batı Toroslar, Orta Toroslar, Doğu Toroslar olarak buradan İran'a doğru devam ediyor. Şimdi ben nereden başlayayım? Batı Torosların kendisinden başlayayım. Hatırlıyor musunuz acaba? Endemik bitki neydi? Nadir bir yerde var. Nasıl oluyor Türkiye'de endemik bitkiler sorusunun cevabı yer şekillerinden dolayı özel iklimler olabiliyor dedim. Türkiye'de çok değerli endemik bitkiler var dedim. mi? Endemik bitkilerin Türkiye'de en fazla olduğu yer neresi dedim? Akdeniz'in batı Toroslarının olduğu yer burası dedim. Doğru mu? Bak kavramlar yerine otursun diye söylüyorum. Tekrar tekrar anlatıyorum. Anlaştık mı? Burası il olarak Antalya. Antalya'nın arkasında bayağı dağlar varmış. Akdağ, Bey dağları diye başlıyor. Duralım. Antalya'da yaz turizmi var mı? Var. Aklıma zaten Antalya deyince benim aklıma hemen yaz turizmi geliyor. Doğru mu? Peki Antalya'da kış turizmi olur mu? Yaz turizmi varsa sıcak olmaması lazım. Kış turizmi. Doğru mu? Ama işte güzel ülkemin özelliği devreye giriyor. Var. Antalya'da kış turizmi de var. Bey dağlar üzerinde Saklıkent Kış Turizm Merkezi var. O kadar yüksek dağlar. Yani klasik olarak televizyonlarda görürsünüz ya kışın turistler Antalya'ya geldi denize girdi. Ondan sonra çıktılar aynı gün kayak yaptılar diye haberler görmüşsünüzdür muhtemelen. İşte o Bey dağları üzerine gerçekleşen bir olay aslında. Bu dağlar yüksek dağlar üzerinde karların kendisi var. Sonra Barla Dağının kendisini gördüm. Sonra kim var burada? Geyik dağlarının kendisi de var. Antalya'nın hemen arkasındayız. Bakın Antalya'nın arkasındaki dağlar kıyın gerisine yüksek bir şey uzanıyor. Gittiniz mi Antalya'ya? Evet. giderseniz Antalya'ya, Ankara'dan bayağı problemli yollardan geçersiniz. Bakın Antalya'dan turizmi alın. Turizm seracılığı da alın. Antalya ilişmemiştir. Antalya dağlıktır. Antalya'nın dağlık olduğunun en önemli kanıtını söylüyorum size. Antalya sınır burada başladı, burada bitti. Cephe yağışı var, yamaç yağışı da var. Sonuç Türkiye'den fazla ormana sahip olan il. Antalya sebebi bu dağlar. Anlaştık mı? Bu dağların katkılarıyla birlikte olan şeyleri anlatıyorum aslında. Dağlık yani Karadeniz'de bir yere benzetmeniz gerekiyorsa ben Doğu Karadeniz'e çok benzettirim mesela Antalya hattını ve iç kesimlerle ulaşım kolay mı zor mu? Zor. Yine yapılan yollarla birlikte bir tık daha geliştiğini söyleyebilirim ama çok maliyetli durumlar var. Kuzey güney yönlü yol yapmak. Bir de karsik arazi var burada. Yol yapmak daha da problemli hale geliyor. Mesela burada şimdi Antalya'nın kendisini Adana hattına bağlıyorum. Aslında biz Antalya ve Adana bölümü diyorduk. Şimdi o bölgelerle ilgili kavramlar da değişti. videonun sonunda anlatacağım çok önemli güncellemeler yapacağız sizle birlikte. Adana hattı. Adana derken Adana, Mersin, Hatta hepsini kapsayan bir yer burası. Arkasında yine Torosları görüyorum. İsimlerine bakalım. Bolkar, Bolkar var gerçekten. Aladağlar, Tahtalı Dağları var. Bunun köyü de var. Umarım çok sonra görürsünüz. 8. Bin boğa dağlarının kendisi var. Bu dağlar kıyın daha gerisinde uzanıyor. Antalya'ya göre daha çok düz arazi var. Daha çok tarım, daha çok ticaret, daha çok sanayi, daha fazla gelişme. Akdeniz'de, Antalya'da mı, Adana çevresinde mi? Adana'da. Sebebi dağlar. Nereye benzettiniz Karadeniz'de? Doğumu Orta Karadeniz mi? Burası ve burası birine benziyor. O zaman geride uzanan dağlarından dolayı. Anlaştık mı? Türkiye'nin en önemli deltalarının, oğullarının burada ve burada olduğunu anlatacağım. Tesadüf değil. sebebi dağların geride uzanması hikayesidir. Anlaştık mı? Şu anda bu video serisini her zamanki gibi yaz aylarında yapıyorum ben. Şu anda bizi Mersin'den ve Adana'dan dinleyen arkadaşlar eğer bir pazar günüyse kesinlikle şehir merkezinde değillerdir. İki yerde olabilirler. Ya deniz kıyısında ya da yaylada. Niye o kadar sıcak ki? Yani güneş ateş açma olayı var ya çok normal yani herkesin yapabileceği şey Adana'da o kadar sıcak ki insanlar iki yere kaçar. Ya deniz kıyısı ya da yayla. Duydunuz mu yaylacılık? Yaylacılık diye bir şey varsa Anadolu'da sebebi bu dağlardır. Sadece Adana için söylemiyorum. Cayiliye çıkmanız için bir dağ gerekiyor. Doğru mu? Olur mu Karadeniz'de yayla? Evet. Çok da güzel yaylalar var. Gelin buraları mutlaka fırsat bulursanız gezin. Hani Alp'in şehirlerin bulunduğu yerler diye gösterdim ya hani geniş yapraklı karma iğne yapraklı çayır oralar işte müthiş yaylalar var ama genelde hayvancılık için o çayırlara gidiyorlar büyükbaş hayvancılık için. Ama burada işler farklı. İnsanlar zorunluluktan yaylaya gidiyor. Niye biliyor musunuz? Klimadan o kadar çok sıkılıyorlar ki diyorlar ki rahat rahat bu akşam şöyle pencereyi atayım üstüme bir yorgan alayım da yatayım mantığıyla bir de yaylaya çıkıyorlar. Serinlemek için insanların yaylaya çıktığı yer buralar. Batı, Orta Toroslar. Anlaştık mı? Aynı şeyi Doğu Toroslar için söyleyemem. Yaylacılığı burada aramayın. Zaten Malatya'nın işte baktığım zaman burada Diyarbakır'ın daha kuzeyinin ve Elazığ'ın bulunduğu yer zaten ortalama yükseltisi fazla. Yani insanlar ayrıyeten bir yaylaya çıkmaya gerek yok. Bulun bu şehrlerin bulunduğu yerler yüksek zaten. Anlaştık mı? O yüzden serinlemek için yaylacılık Toroslarda var. Batıda var, ortada var. Doğuya gitmeyin. Anlaştık mı? ÖSYM sorusu söyledim biraz önce size. İnsanların serinlemek için yaylaya çıktığı yer diye sordular. Dağları verdiler. Seçeneklerde Toroslar vardı. Orta Toroslar, Doğu Toroslar vardı seçeneklerde. Cevap Orta Toroslar. Bakın sınavda en çok ve sınavdan sonra en çok neye üzülüyorsunuz biliyor musunuz? Bir an sonra ben de üzülürüm. Mesela mesela ben matematik çözemiyorum çok fazla. Matematikten çıkan soruyu çözemediğim için üzülmem. Çözemiyorum çünkü. Yani onunla ilgili bir geçmişim yok. Ama matematikten geldim coğrafyaya mesela. Coğrafyadan şu bilgiyi banko biliyorum. Yaylacılık faaliyeti var. Seninlemek için insanlar yaylaya çıkıyor. Toroslar da çıkıyor. Biliyorum soruda sormuşlar. Heyecanlı okumaya başladım. Bir de soruyu okurken cevabını biliyorsam böyle heyecan seviyesi artar sınavda. Ve seçeneklerde Torosu aradım buldum. İki tane Toros var. Bu işte bir iş var diyorsun. İşte hikaye orada başlıyor. Doğu Toroslar mı, orta Toroslar mı? İlk aklına gelen her zaman doğrudur. İpucu da vereyim. Biliyorsan, bilmiyorsan ilk aklına başka şeyler de gelebilir. Yani Orta Toroslar sorunun cevabıydı. Ama diyor ki işte bu soru bu kadar kolay olamaz diyor. Ondan sonra ya da şaşırıyor. Ben Doğu Toroslara gidim bir fark yaratayım diyor. Benim o trene binerken fark yaratma olayı gibi yani. Yapmayın böyle şeyler. Sonuç olarak da Orta Toroslar sorunun cevabını ortaya çıkarmıştı. Hikaye bu. Ama o soruyu yapamayınca da aklında kalıyor. İşte üzülüyorsun ve hiç unutamıyorsun mesela. Değil mi? Genelde böyle oluyor mu? Hala hatırladığınız geçmiş sınavlarda yapamadığım soru ve hatırladınız dediğiniz soru var mı? Bak hala hatırlıyor hocam mesela değil mi? Evet olabilir. Şimdi ben diyorum ki Toroslar Doğu Torosu olarak devam ediyor. Bakar mısınız? Burası Güneydoğu Anadolu'nun kuzeyi doğru mu? Toroslar burada devam ediyor. Doğru mu? Bana söyleyin yazın. Türkiye'den sıcak yer Akdeniz mi? Güneydoğu Anadolu mu? Güneydoğu Güneydoğu Anadolu'nun çok sıcak olduğunu anlatan kavram denizel mi? Karasal mı? Karasal. Karasallığı Güneydoğu Anadolu bölgesine getiren Sibirya mı? Basra mı? Basra geldi. Urfa Mardin hattına 50'leri getirdi. Ama aşırı sıcak hava buradan genel dışarı giriyor ama çok da giremedi otoroslar burada işte. Anlaştık mı? Ama tam tersinde yorulmanızı isterim. Mesela kışın Anadolu'da etkili Sibirya. Sibirya'nın kendisi Erzurum'a eksell'ye getiriyor. Karasal. Urfa'da karasal. Bu da karasal. Bu da karasal. Bu Sibirya neden Urfa'ya çok giremiyor? Urfa, Mardin, Siğirt hattına girmesini engelleyen de bu Toroslar. Yani Güneydo Anadolu'da kış sıcaklık ortalama 0ın altını çok fazla göstermiyorsa sebebi nedir? Soruların cevaplarından bir tanesi kuzeyden gelen soğuk rüzgarlara kapalı. olmasını sağlayan da o torusların kendisidir. Anlaştık mı acaba? Problem var mı acaba? Hakkari Şırnağ'a gitmediyseniz, Isparta Burduru, Antalya'da, Adana'nın Toroslarında gezdiyseniz gittiğiniz zaman çok şaşırmazsınız. Aa ben bunu bir yerden görmüştüm. dersiniz. Aynı arazi. Cilo dağlarını hatırlıyor musunuz acaba? Duydunuz mu acaba? Hakkari ve Cilo Dağı Yüksektürk'ün ikinci yüksek noktası mantığı ile birlikte karşımıza çıkıyor. Hemen dağlarla ilgili çok önemli bir özellik söyleyeceğim. Bunu göller konusunda biraz daha derinleştireceğim aslında. Anadolu'nun kendisi ekvatorda mı, kutuplarda mı, orta kuşakta mı? Orta kuşakta. Ilık ılıman olan yerde. Ilık ılıman olan yerde ya da sıcak olan ekvatorda buzul olmaması lazım. buzullar burada olur. Kutuplar çerisinde olur. Ama sıcaklık üzerine sadece enlem etkili değildir. Yükselti de etkilidir. O zaman ekvatordaysam ve 5.000 metredeysem buzul olabilir. Ekvator ilgilendirmiyor beni. Orta kuşaktaysam 2200 metrenin üstüne yüksekteysem buzullar olabilir. Var mı Anadolu'da buzullar? Var. Buzul dağı. kilo dağ diyoruz mesela 2200 metrenin üstüne yüksek noktalarda buzulların kendisi ortaya çıkıyor. Niye çok önemli biliyor musunuz buzullar? Bakın bundan bahsettim. Türkiye'de birçok şehirde yaz aylarında su kesintileri başladı. Daha da artacak. İklim değişikliği bunu söylüyor. İşte bu dağların üstündeki buzullar çok kıymetli bizim için. Çünkü bunlar bizim su depomuz. Su deposu. Bu su depos karlar yeral sularını, akarsuları beslediği için bize su kaynağı, tatlı su kaynağı sağlıyor. Bakın, bakar mısınız? Tamamen genel küçü sanat sorusu değil bu. Dünyanın geneli sularla kaplı ama tuzlu. %97. %3'ü tatlı suların dünyada. O tatlı suların büyük çoğunluğu da buzullarda. %3'ü de kendi içerisine ayırıyoruz. Yani çok çok az kısmı yüzey suyu o da göller ve akarsular mantığıyla değerlendiriliyor. O yüzden çok değerli buzluların varlığı. Sadece Cilo Dağında değil. Karadeniz'e geldim. Doğu Karadeniz'deyim. Doğu Karadeniz'in 2200 metren üstüne yüksek noktalarındayım. Var mı buzul? Var. Gördük mü? Ha yaz dönemi olduğu için bu kadar az görünüyor. Bu arada kışın yaklaşınca biraz böyle internetten aldığım için gerçeğe yakın görüntüler. Daha fazla buzulları görüyoruz tabii ki. Orada kalan küçük gölleri de buzul göl diye anlatacağım mesela size. Var mı Karadeniz bölgesinin dışında Karadeniz'in doğusunda batısında buzulların kendisi var? Akdeniz'de buzul sorusunun cevabı için Adana'nın hemen arkasındaki Toroslara geldim. Yaklaştım, yaklaştım. Yaklaştım. Var mı buzul? Var. İyi ki var. Yoksa Adana'da Karsambaç. Karsambaç biliyor musunuz? Yani bir memleket o kadar sıcak ki kar üstüne pekmez dökerek yiyor. Yani düşün bu Adana'nın bir ritüeli. Adana Mersin'in karsambaş diyoruz biz ona. Bildin bici bici de benzeri ama orada biraz başka şeyler devreye giriyor mesela. Bu sonuç olarak o karlar buradan geliyor işte Torosların tepesinden giderler. Karları getirirler Adana merkezde satıyorlar. Adana Mersin'de satılıyor. Memleketin ne kadar sıcak olduğunu anlayın. Yani böyle bir hikaye var. Sonuç Türkiye'de buzulların kendisi nasıl var sorusunun cevabı bu dağlar sayesinde. Toroslar üzerinde buzullar var. Cilo dağlarında buzullar var. Doğu Karadeniz'de var. Batıda Ilgaz dağları üzerinde var ama hepsinde de yok. Biraz daha buzul gölleri bırakıyorum bu detay bilgiyi. Mesela burada yükselti ağızlığı yok diye anlatacağım. Yıldız dağları geçmiş olalım bu arada. Marmara'da yok diye anlatacağım burada mesela. Burada anlaştık mı? Marmara bölgesinin yıldız dağları. Diğeri de Stranaca dağları. Çok yüksek değil. Üzerine buzul falan aramıyoruz yani. Anlaştık mı? Koru dağları, buzul falan aramıyoruz burada. Ama ben her zaman söylüyorum mesela Marmara bölgesi Anadolu'nun temsilcisi gibi. Anadolu'nun küçültülmüş hali. Kuzey Anadolu Dağları, Toros Dağları. Güneyden ve kuzeyden gelen Nemlava içeri sokmuyor. Burada da öyle. Yıldız ve koru kuzeyden mi güneyden gelen Demlavı içeri sokmuyorsa Ergene burası İç Anadolu'ya benziyor. Yıldız Karadeniz'e benzer. Burada Akdeniz iklim özellikleri vardır. Ergene İç Anadolu'ya benzer. Böyle bir şey ortaya çıkar mesela diyebiliriz. 3 numarada Samanlı Dağları. 4. Sunliken Dağları 5. Sultan Dağları çok çıkıyor karşımıza özellikle teslerde. Yerine dikkat edin. Sultan Dağları. 6. Hınzır. Sivas'a doğru gidiyoruz artık. 7. Tecer Dağları var ve 8 Mercan Dağları da yine son yıllarda sınavlarda ön plana çıkan dağ grubu içerisinde karşımıza çıkıyor. Şimdi ben bunları kıvrım dağı diyorum. Sayısı çok fazla hocam. Tek tek hepsini ezberleyeceğiz mi? Hayır ama bir kere harita çalışması yaparsak bunları yerlerine yazarsak çalışma masanıza da asarsak bir kere yapın bunu. Ondan sonra soruları da belli bir yere kadar karşısına çözünce kavramların yerine oturduğunu hissedeceksiniz merak etmeyin. Ama en zor sorular da buradan geliyor. Bunu da kabul ediyorum. Ve zor soruda olmak zorunda bu arada. Yani bunları da yakalamamız gerekiyor. Ama merak etmeyin ben bağlantılara devam edeceğim. Şöyle toparlayayım. Karadeniz bölgesi dağlık. Karadeniz'in daha dağlık yörü bölgenin ortası mı doğusu mu? Batıda dağlık. Gördünüz mü? Ergene mi dağlık, yıldız mı? Yıldızın kendisi daha fazla dağlık. Burada da mesela Kaz Dağlarının kendisi var. Bahsedeceğim ondan. Sonra geldim Akdeniz'e. Adana, Antalya. İkisi de Toroslar var. Arkası dağlıkla daha dağlık olan yeri Adana mı, Antalya çevresi mi? Antalya. Daha dağlık olan yer. Burada dağlar var. Güneydoğu Anadolu bölgesi mi? Hakkari çevrisi mi daha dağlık? Hakkari. Dağlık olan yerde sizce ulaşım problemli midir? Ticaret problemli midir? Sanayi problemli midir? Dağlıksa, çevresine göre soğuksa yağışın olma ihtimali fazla mı? Az mı? Hani bağl işte yağışın olma ihtimali artıyor. Hatırlıyor musunuz? Yağış fazlaysa çevresine göre ormanın olma ihtimali az mı fazla mı? Şimdiden söyleyeyim arkadaşlar. Hayvancılık konusunun temelini atalım. Bir yerde ormanlar varsa, çiçek varsa, nerede bir çiçek varsa orada bir böcük var mantığıyla arıcılık, arıcılık faaliyetinin Türkiye'de yoğun olduğu yerler karşınızda. Aslında karşınızda birçok şey var. Bunları basamak basamak yerlerine oturtacağız. Anlaşılıyor mu? Problem var mı? Anlaşılmayan bir durum var mı? Soru sizin. Evet. A diyenler, B diyenler. Stüdyodan şu anda ses yok. C diyenler. Bravo. D diyen, E diyen yok. Son çiftli yılın sınav sorusu. Gerçekleriyle ilgili zor soru ama o harita işimizi çözüyor. O yüzden haritanın ne kadar değerli olduğunu bir kez daha vurgulamak istiyorum. Anlaştık mı acaba? İlerliyoruz. Türkiye'nin kırılan arazileri var. Horskaben mantığıyla birlikte karşımıza çıkıyor. Gördünüz mü? Şöyle bir sınav sorusu gelmişti. Verdiler bu kesti. Bu Kırıkdağ kesti nerede olur diye sordular. Ege sorunun cevabıydı. Şimdi bakın, kıvrım dağların sayısı çok fazla ya. Kırık dağlar ve volkanların sayısı daha az. Volkanlar ve kırık dağlara hakim olduğumuz zaman geriye kalan tüm dağlar kıvrım dağı diye genelleyebiliriz. Mesela bunları birbirinden ayırt edin soruları da gelebiliyor bazen. O yüzden söylüyorum. Ve hemen Türkiye'nin kırık dağlarını beraber kodlayalım. Kaz Dağları çok güzel yerlerden bir tanesidir bu arada. Bu hatta Çanakkale Balıkesir hattı şurası. Sonra Madra. Bunları lütfen yazın. Yunt ya da altını çizin. Boz dağlar. Aydın dağları Menteşe. 6 numarada Menteşe dağları var. Farkını görüyor biliyor musunuz? Menteşe dağlarının dağlar kıyıya dik paralel. Yağış az fazla. Yamaç yağışı çok az çok fazla var. Orman fazla var. Arıcılığın en fazla olduğu yerlerden bir tanesi. Mesela böyle bir sınav sorusu da gelmişti. Mesela ben teşe. Gördünüz mü? Bir kez daha söyleyeyim mi? Kaz, Madra, Yund, Boz, Aydın, Menteşe dedim. Bir de kim var burada sorusunun cevabı? Amanos dağları. Diğeri neymiş? Nur dağlarının kendisi var diyoruz. 7 numara ıstıranca dağları var mıydı Türkiye'de? Hangi dağın diğer adıydı? Yıldız. Bravo. Yıldız dağları. Yani bunlar çok detay ama bunları böyle yine ön plana çıkarmış olalım. Anlaştık mı? Peki bana söyler misiniz? Kırık dağlar varsa sizce deprem var mı? Var. Kaplıca var mı? Var. Jeotermal olur mu? Olur. Olur. Kırık dağları beraberinde böyle de hatırlamanız gerekebilir. Anlaştık mı acaba? Ama kırık dağların sayısı az. Kırık dağların kesti bu horse graven dedik. Nerede karşımıza çıkıyor? Daha fazla Ege'de. Ve Kaz, Madryut, Boz, Aydın, Menteşe, Amanos Dağları mantığıyla birlikte değerlendirmiş olduk. Ege bölgesi genelde Kırıkdağ hikayesiyle birlikte ortaya çıkar. İzmir mi Muğla mı daha fazla yağış alır? Ne farkı var ki? Dağların kıyına uzanışı. O dağlar, bu dağlar. Anlaştık mı? İzmir'de mi? Muğla'da mı daha fazla orman var? Muğla. Seviye amaç ağaçları daha fazla etkili. İzmir'de mi Muğla'da mı daha fazla arıcılık var? Muğla. Ormanlar olduğu için daha fazla olduğu için. Anlaştık mı? Yavaş yavaş artık coğrafyanın sonuna doğru geliyoruz. Yer şekilleri bitirdiğim zaman coğrafyayı bitireceğim. çaktırmadan bitireceğim. Bu mantığı kodladığın zaman olay netleşecek. Anlaştık mı? İlerlemeye devam ediyoruz. Volkanlara gidiyoruz. Volkanizmaya gidiyoruz. Volkanizmanın Türkiye'de geniş yer kapladığı alanlara bakacağız. Ama Volkan dağı görün. Bunlar sıra halinde değil. Bunlar kubbe biçiminde uzanıyor volkanların kendisi ve Türkiye'de volkanik araziler ve dağlar karşımızda. Güncellemelerden bir tanesi e dikkat edin daha önceki yıllardaki video ders notundan çalışan arkadaşlar varsa lütfen bu haritanızı güncelleyin arkadaşlar. Bu kez volkan konerinin yanında volkanik arazileri de özellikle gösterdim. Çünkü şöyle sorular gelebiliyor. Haritada işaretli yerler volkanik sahalar daha az tarzında soru bekliyorum mesela ben. O yüzden dikkat edin. Yine baktığımız zaman hani İç Anadolu ve Doğu Anadolu bölgesinde volkan konileri var. O Volkan dağlarının Volkan Konisi diyoruz bu arada. onların çevresinde işaretleme olacaktır. Ya da baktığım zaman Ergen'de ya da Doğu Karadeniz'de bir işaretle birlikte e volkanik sahaların olmadığı yerler tarzına bir soru gelebilir. Ona hazırlamak için aslında özellikle volkanik arazileri de size göstermek istedim. Volkanik sahaların kendisi gelmeden önce volkan konilerini hatırlatarak başlayayım isterseniz. Manisa Kula hatırlıyor musunuz? Sayısı 40 ile 86 değişen küçük tepelerden oluşuyor. Duydunuz mu? Jeopark. Jeopark, yer şekilleri ile alakalı Türkiye'nin ilk jeopark alanı olarak değerlendirilen Manisa Kula önemli bir volkanik saha ve çevresini anlatıyor bize. Gördüğünüz gibi burada da volkanik sahaları yine Biga hattından İzmir'in Manisa hattı ve içerisi gibi sonra Kara burun hattına doğru böyle volkanik sahaları görebiliyorum. Sonra içeri girdik. Kara Dağ'ın kendisi var Kula'dan sonra. Sonra Mekee'eyiz. Meke Tuzlası diye anlatacağım göller konusunda. nazar boncu diyeceğim. Evet. Karacadağ'ın kendisi var. Altını çizim bunların. Hasan Dağı için neredeyiz? Hasan Aksaray Niğde hatta ama Aksaray hattındayız daha çok. Melendiz Dağın'ın kendisi için. Nevşehir'e doğru geldik ve Ercies için neredeyiz? Kayseri'deyiz. Kayseri'den iki temsilcimiz var bugün. Ercies'in kendisi de tam burada karşımıza çıkıyor. Gidiyor musunuz? Kayseri RGS'e kayak yapıyor musunuz? Kayak bazen, bazen yapıyorsunuz. Genelde Erci'e gitmenin sebebi sucuk, ekmek yemek. Ben tam söyleyecektim. Siz dediniz, kış turizmine bakış açımızı anlatan en önemli olaylardan bir tanesi diyebiliriz aslında. Çok doğrusunu yapıyorsunuz. Bence de katılıyorum size. Karacıdağ'ın kendisi Güneydoğu Anadolu'da karşımıza çıkıyor. Tam burada ortada Karacıdağ'ın kendisi var. Urfa Mardin hattı arasındaki varlığıyla birlikte karşımıza çıkar. Hocam çok uzun zamandır gelmemiştir bunlar. Ben bilmem, görmeden inanmam diyenler için ben sizin için özellikle Karaca'dan bulunduğu o volkanik sahaya gittim. Şöyle bir görüntüyü izletmek istiyorum. Fazla rüzgar var. Karacadan kendisini gördük. Şimdi bakın burada duralım. Şimdi burası Karacadağ. Nereden? Urfa'dan. Diyarbakır'a doğru gidiyorum ve orada yolluk yaparsanız mesela bu sahayı gördüğünüz zaman şaşırmayın. Şu taşları görüyor musunuz? Mesela tarlaların üstünde hep bu taşları göreceksiniz bol. İnsanlar da burada tarım yapmak için mesela bu taşları oradan sökmeleri gerekiyor. Çoğu insan da bu taşları buradan almış mesela tarla sınırına koymuşlar içeride tarım yapmaya başlamış. Ama çok zahmetli işlerden bir tanesi. Peki bu taşlar buraya nereden geldi? Karacadağ'ın patlamasıyla birlikte geldi. Dış püskürük kayışlar diyoruz mesela biz bunlara. Sonuç olarak da burada yoğun bir şekilde bu taşların varlığı Güneydoğu Anadolu'daki Karacadağ volkanının katkılarına bağlı. Yani dağ görmüyorsunuz ama taşı görüyorsunuz. Çünkü çok kuvvetli patlamalar oluyor ve MA'nın kendisi atmosferli tepkimeye girip soğuyunca böyle volkanik taşları arazi yüzeyinde görüyorsunuz ki e bahsettiğim sahada birçok insan tarlaları kullanamıyor. Bu yüzden böyle volkanik alanları giden gidince ve görürseniz şaşırmayın diye gösterdiğim yerlerden bir tanesiydi diyelim. Güneydoğu Anadolu bölgesinin Karacadağından Doğu Anu bölgesine doğru geldim. Bitlis'teyim. Nemrut'un kendileri var. İki tane Nemrut var Türkiye'de. Biri Bitlis'te diğeri nerede? Adıyaman. Adıyaman. Koma gene krallığı diye anlatacağım. Karıştırmayalım. Milli Park diye anlatacağım. O Nemrut'la bu Nemrut'u karıştırmayın lütfen. Bu Nemrut Bitlis'teki Volkan olan Nemrut'un kendisi. Van Gölüünün oluşmasına da çok önemli katkıları var diye genelleme yapacağız. Süpan, Tendürek, küçük ağrı, büyük ağrı dağların kendileri de tam burada karşımıza çıkıyor. Bakarak söyleyin. Türkiye'de Volkan Dağlar Karadeniz Akdeniz'de mi, Doğu İç Anadolu'da mı? Doğu iç Anadolu'da. Aktifler mi? Hayır. Olabilirler mi? Hayır. Allah'ın işine karışılmaz. Bakın bizim neslin görmediği bir şey kalmadı. Her şeyi gördük. Doğru mu? Pandemi diye bir şey var. 100 yıllar bir meydana geliyor. Bize denk geldi. Kalkışma olayları tarih tersinden görü mesela yine bize denk geldi. Doğru mu? yine baktığım zaman söyleyin doğal afet yani 100 yılda bir meydana gelecek. Geçmiş olsun tüm Türkiye'ye. Yani inşallah yine deprem olacak Türkiye'de. Muhamm hep harekette bunu söyleyeyim ama daha böyle hazır yakalanacağız inşallah diyelim. Yine bize denk geldi. Volkan daha patlamaz deriz. Yarın Aksaray'daki Hasan daha bir hareketlenir. Hocam ne oldu diye mesajlar gelir. Bu benim ritüellerimden bir tanesi. Mesela hani Alanya'nın arasında deprem az diye anlatıyorum ya mesela. Sonra Antalya açıklarındaki fayatta harekete geçiyor. Alanya sallanıyor. Ondan sonra hemen mesaj hocam ne oldu? Bunları yaşamak istemiyorum. Sonuç olarak da bizim için Volkan Dağlar var. Allah'ın işine karışılmaz. aktif her an her şey olabilir ki ben çok yakın zamanda bir uzaylılarla tanışmayı bekliyorum zaten. Bunu her videomda söylüyorum. Varlar bakın varlar. Bu güzel dünyanın koskoca evrenin sadece biz insanoğluna bırakıldığını kesinlikle düşünmüyorum. Yani milyarlarca yıldızın içerisine tek başımıza hadi siz burada takılın diye yaratılmış olamaz. Yani sonuç olarak da uzaylı arkadaşların aramızda kedi kılığında bulunduğunu söyleyebiliriz. Takip edin kedileri takip edin kedilerin videolarına bir bakın. Enteresan hareketler. Çok severim bu arada ben hayvanları. Benim de evcil hayvanım var ama dünyanın en enteresan hayvanları ve hareketleri olduğunda söyleyebilirim. Var mı evcil hayvanınız? E evet. Kuş da bir evcil hayvan olur. Kedi var diyorsunuz. Benim de bir köpeğim var. Adı Zeyna. Ben bahçede tabii bahçe varsa çok daha güzel olur. Evde çok böyle özgürlüğünü kısıtlamış gibi oluyorsun. Çok üzülüyorum. O yüzden, hayvanları sevelim, her yerde koruyalım. O da başka bir konu olduğunu söyleyelim ama kedilere dikkat. Volkanizmanın bulunduğu yerleri sahalara bakalım mı? Şimdi baktım, Gelibolu Biga dedim. Biga hattında. Sonra İzmir'in içerisinde burası Karaburun mesela Manisa'ya doğru Ali Ağ tarafına doğru mesela volkanik sahanın kendisini gördüm. Sonra biraz da böyle Eskişehir hattına doğru geldim. Burası zaten Nevşehir. Volkanizmanın bulunduğu yer. Platodan da bahsedeceğim burada. Sonra Hatay hattında Hassa yöresi dediğimiz yer mesela volkanik sahaların yoğunlaştığı yeri gösteriyor. Karacadağ etrafında olması çok normal. Doğu Anadolu bölgesinde buralarda görmem. Volkanik sahaları çok normal. Ama bunları verdiler mesela Samsun Trabzon hattı, Sinop hattını ya da Yıldız hattını işaretleyip ya da Alanya numar hattını işaretleyip nerede volkanik saha yok tarzına bir soru. E çok zorlama ama güncel sürpriz sorulardan bir tanesi gelebilir diye düşündüğüm için bu detayı vermiş oldum size. Anlaşılıyor mu? Bunu da bilin mantığıyla birlikte verdiğimiz detaylardan bir tanesi. O zaman bir toparlayalım. Burayı bitirelim. Bana söyleyin Türkiye'de Volkan Dağlar var mı? Var. Ev bu arada volkan dağların kendisi yeryüzüne çıkmış. Volkanik sahaları ortaya çıkarmış. Ya size bir soru. Volkan dağın kendisi yeryüzüne çıkmadan soğuyabilir mi acaba? Volkanik alanlarda Mman'ın kendisi yeryüzüne çıkarsa volkan konusu oluyor da çıkmadan soğursa ne olur? Görüyor musunuz? Bakın şurası olur. Burası Uludağ. Uludağın oluşmasında volkanizma etkili mi? Evet çok detay ama biz buna derinlik volkanizması diyoruz. Kavramsal da batolit olarak karşımıza çıkıyor. Bursa'ya selam. Güzel Bursa, Yeşil Bursa. Bursa şehir merkezi, Uludağ'ın kendisi de tam burada karşımıza çıktığını söyleyebilirim. Derinlik volkanizması diyoruz. Batolit de kavramsal adı olarak karşımıza çıkar. Çok detaylı format dışı. Dik, seal, lakolit, batolit diye bunun seviyeleri var. Aslında batolit en büyüğü. Öyle söyleyeyim. Şu anda görüyorsunuz. Batolitin kendisi Uludağ hattı ile birlikte tam burada karşımıza çıkıyor. O detayları vermemin temel sebebi format dışı olması. Sizin için en önemli detaylardan bir tanesi. Batolite olacaktır. Dikkat edin. Batolite. Anlaştık mı? Yani şöyle soracaklar. Uludağın oluşmasına volkanizma etkili mi? Evet mi? Hayır mı? Evet. Yeterli olabilir. Anlaştık mı? Volkan dağlar Türkiye'de Karadeniz Akdeniz'de mi? Doğu iç Anadolu'da mı? Doğu Anadolu aktifler mi? Hayır. Hayır. Olabilirler mi? Olabilirler. Belki diyoruz. Çok güzel. E Uludağ'ın oluşması volkanizmanın kendisi etkili mi sorusunun cevabı? Evet. Kula yöresinin kendisi ilk jeopark olarak karşımıza çıkıyor mu? Evet. Genelim unutmayın. Peki söyleyin bana. Türkiye'de Kırık Dağlar var. Nereye bakalım? Karadeniz mi, Ege mi? Daha çok isimlerini beraber bir kez daha sayalım. Kaz, Madra, Yunt, Boğz, Aydın, Menteşe, Amanos. Diğer adı dağ olarak karşımıza çıkar. Kırık dağlar varsa deprem var mı? Evet. Var. Kaplıca var mı? Var. Jeotermal var mı? Var. Doğu iç Anadolu'da volkanlar, Ege'de kırık dağlar dersem, bunları netleştirirsem, bunların isimlerine hakim olursam geriye kalan dağların alayı genellemesini yaparım. Ama bu dağlara şöyle hakim olmam gerekiyor. Kuzey Anadolu dağları, Toros dağlarının kendisi, batıdakiler, Küre, Bolulgaz, Köroğlu. Bolulgaza dikkat edin. Üzerinde buzullar da var. Çünkü Canik dağlarının yükseltisi diğerlerine göre daha fazla mı, az mı? Gelişme Samsun'da bu yüzden daha fazlaydı. Doğu Karadeniz'de kıyının gerisine yüksek uzanan dağların kendisi var mı? Var. Genellimiz unutmayın. Tonosların kendisini görüyorum aynı zamanda bu sahada. Var mı üzerinde yaylalar? Evet. Var mı kış dürüzüm merkezleri? Evet. Çok güzel. Peki söyler misiniz bana? Güneydoğu Anadolu mu, Hakkari mi daha dağlık? Hakkari. Orta Karadeniz mi? Doğu Karadeniz mi daha dağlık? Doğu Karadeniz. Batı dağlık. Ergene mi dağlık? Yıldız mı? Yıldız. Ergene mi? Çanakkale mi? Çanakkale. Kaz dağlarından dolayı Çanakkale Bigayı unutmayın lütfen. İzmir mi Muğla mı dağlık? Muğla. Harikasınız. Adana mı, Antalya mı daha dağlık? Antalya. Dağlık olan yerde ulaşım problemli midir? Yol yapım maliyeti az mıdır, fazla mı? Fazla. Dağlık sayı ağaç var mıdır? Evet. Orman var mıdır? Arıcılık faaliyeti var mıdır? Evet. Vardır genellemesi benim için önemli olarak karşımıza çıkar. Anlaşılıyor mu? Problem var mı? Hayır. Anlaşılmayan herhangi bir durum var mı? Var mı? Çok güzel. Şimdi bundan bir önceki dersimizde ben size ormanların üst sınırından bahsettim. Hatırlıyor musunuz? Dedim ki bir soru var. Onu yer şekilleri konusunda göstereceğim. Çünkü dağların da yerlerini görmeniz gerekiyor. İlk önce şunu bir hatırlatmam gerekiyor. Ormanın üst sınırı dediğimiz şey sıcaklıkla alakalıydı. Sıcak olan yerde orman sınırı yüksek oluyordu. Soğuk olan yerde alçak da oluyordu. Ama orman üst sınırının yüksek olduğu, Türkiye'de daha yüksek olduğu önemli yerlerden bir tanesi Doğu Karadeniz, Erzurum, Karsat dedim. Çünkü onların zaten ortalama yükselisi otomatik olarak yani şehir merkezi deniz seviyesinden çok yukarıda olduğu için ormanlara bir tık daha yukarıda başlasa otomatik olarak ormanın sınırının daha da yüksek olduğu yer Ardahan hattındaki Doğu Karadeniz hattındaki dağlar olur dedim. Hatırlıyor musunuz acaba? Burada orman üst sınırını AGS'de bağlantılı bir şekilde dağlarla birlikte sorular. Aslında bu bitki ört sorusu ama niye bitki örtüsüne göstermedim? Dağları görmenizi istedim o yüzden göstermedim. Orman üst sınırının daha yüksek olduğu yer. Normalde ben Akdeniz'i ararım bulurum ama varsa özellikle Doğu Karadeniz'e Ardahan hattında bir dağ grubu oraya giderim. Anlaştık mı? Orman üst sınırın Türkiye'de çünkü en yüksek olduğu yer Doğu Karadeniz Ardağın hatındaki kim sorusunun cevabı Uludağ nerede? Isıranca Yıldız Süper Sultan Dağları aşağıda Antalya'nın biraz üstünde. Çok güzel. Aşağıda dem harita bilgisi yerine oturuyor demektir. Sün Niken dağlarının kendisi biraz yukarıda içeride karşımıza çıkıyor. Sonuç olarak ben yalnız Şam Dağları ile birlikte soruyu bu şekilde değerlendiriyordum. Çok özel sorulardan bir tanesi. Çok zor sorulardan bir tanesi. Zaten coğraf sorularımız KPSGS'de kolay gelmiyor. Gelmesin de bilenle bilmeyen arasındaki fark ortaya çıksın. biz zaten özellikle sınavlara girerek bu videoları her sene çekerek sizi en güncele hazırlamaya çalışıyoruz. Yine hazırlayacağız. Çok yaşayın. ama çok zor sorulardan bir tanesi olduğunu söyleyeyim. AGS Coğrafya Türkiye ortalaması 2. 2024 KPS Türkiye ortalaması 18 soruda 5'i geçmiyor. Bunlar bizim için artı mı sorusunun cevabı eğer fark yaratmak istiyorsak evet artı. Çünkü fark yaratacağımız ders coğrafya olsun. Çünkü yapabileceğiniz alanlar var. Çok zorlansanız da. Anlaştık mı? Problem var mı acaba? Güzel. O zaman yer şekilleri hikayesine bu şekilde ben dağlar konusuyla birlikte jeolojik zaman hikayesiyle birlikte bağlamış oluyorum. Hemen soru bankasına gidip bunlarla ilgili soruları çözüyoruz. Eve dövi ve bir sonraki videoda akarsar diye devam edeceğiz. Sorusu olan bir sonraki videoda görüşmek üzere. [Müzik]