Transcription
Benim parayla ilişkim yıllarca Facebook'taki o meşhur statü gibiydi. "It's complicated." Artık Facebook kullanan kaldı mı bilmiyorum ama o statü bende bir zamanlar geçerliydi.
Bir gün inanılmaz ciddiye alıyorum. Excel tabloları açıyorum. Sütunlar, formüller, grafikleriyle tam bir Wall Street analisti gibiyim. Ertesi gün pizzayı önüme koyup, "Ya boş ver abi ya, yatırım falan kim uğraşacak şimdi?" deyip gömülüyorum. Sonra şunu fark ettim. Mesele zeka değil, davranış. Einstein bile olsan duygularını kontrol edemiyorsan paran senden Hüseyin Bolt hızında kaçar. Ki biliyorsunuz Newton bile South Seas balonunda parayı gömdü. Ciddi zarar etti. O zaman da meşhur sözünü söyledi. Gökyüzündeki cisimlerin hareketlerini tahmin edebilirim ama insanların çılgınlıklarını asla. Yani mesele zeka değil. Warren Buffett, Charlie Manger defalarca söyler. Finansal başarı bilgi yarışması değil. Sabır ve davranış meselesi. Yatırımda en zor şey doğru hisseyi seçmek değil, kendi egonu yönetmek. İşte tam da bu yüzden bugün sizle Morgan Huszle'ın Bayıldığım kitabı, paranın psikolojisinden çıkardığım 10 dersi paylaşacağım. Burada borsadan bir günde köşeyi dön. Masalları yok. Zaten siz de biliyorsunuz. Hızlı zengin olmak yavaş yavaş fakir olmanın en hızlı yolu. Ve şunu gönül rahatlığıyla söylüyorum. Bu video bittikten sonra paraya bakış açınız değişecek. Cüzdandaki rakamlardan çok davranışlarınıza odaklanmaya başlayacaksınız. Ama şunu da söyleyeyim. Çoğu kişi bu videoyu sonuna kadar izlemeyecek. Sonra da abi neden bu sıkıntılar hep benim başıma geliyor diye yakınacak. Sebebi basit aslında. Ne kadar doğru yerden beslenirsen hem zihinsel hem finansal çıktın o kadar kaliteli olur. Bir de mesele zaten bunları biliyorum havasına girmek de değil. Çünkü bazı bilgileri içselleştirmek için defalarca duymak gerekir. Benim için de öyle oldu. Lafı daha fazla uzatmadan eşlik edenlerle birlikte yolculuğumuza çıkalım. Sonuna kadar izleyenlerle ise yorumlarda buluşalım.
Beş yıldızlı işlem uygulamasında binlerce hisse senedi, metal, endeks ve diğer varlıklarla işlem yapın. Yeni kullanıcılar 50 dolar hoş geldin bonusu kazanacak. FX Pro. Bir profesyonel gibi işlem yapın.
Eskiden bazı insanların para kararlarına bakıp içimden yok artık bu da yapılır mı dediğim çok olmuştur. Sonra anladım ki mesele benim doğrularım değil, onların hikayesi. Hepimiz parayı hayatımızın bize gösterdiği çok dar bir pencereden öğreniyoruz. Benim pencerem başka, seninki başka. Benim penceremde 2001 krizinin yastık altı altın refleksi var. Bir başkasının penceresinde 2020'de borsanın roketlediği günlerin coşkusu. Biri yıllarca enflasyonla yaşayıp nakit erir, taşınmaz iyidir diye kodlanıyor. Diğeri bir startup'ta çalışıp risk almadan büyüme olmaz diye yetişiyor. Hangisi deli? Tabii ki hiçbiri. İkisi de kendi hikayesinde mantıklı aslında. Ben de bunu şöyle fark ettim. Ailem "Borç kötüdür" kültürüyle büyümüş. Ben ise "Borç, hele enflasyon ortamında akıllıca kullanılırsa iyidir" videolarıyla. Benim aklımın mantıklı bulduğunu annem niye çılgınlık gibi görüyor? Çünkü oyunumuz farklı. Zaman ufuklarımız, gelir akışlarımız, risk eşiğimiz hatta uykusuz kalınca verdiğimiz tepkiler hepsi başka. Parayla ilgili yaptığımız her hamle aslında biyografimizin bir özeti. Yani diğer birçok şeyde olduğu gibi para konusunda da herkes kendi zaman ufkundan bakıyor. Finans çoğu zaman matematikten çok psikoloji işi. İnsanlar aslında teknik temel tablolarla değil anılarına ve yaralarına bakarak hareket ediyor. 2008'de canı yanan biri borsayı sevmiyor. Kriptoyla erken kazanan biri bir daha olur sanıyor. Hayatı boyunca güvencesiz çalışmış biri ise bankadaki küçük birikime deyim yerindeyse tapıyor. Dışarıdan bakınca irrasyonel görünen, içeriden bakınca mantıklı bir savunma mekanizması. Kitaptan aldığım bu ders bana iki şey öğretmiştir. İlki başkasını yargılamadan önce onun hikayesi ne diye sormak. Belki o kişi geçmişte bir günde varlıklarının yarısını kaybetti. Şimdi temkin olanı seçiyor. İkincisi, kendi kararlarımı da başkalarının oyununa göre değil, kendi oyunumun kurallarına göre vermek. Yani başkasının zaman çizelgesine, hedeflerine, stres eşiğine özenmek yerine ben kime, ne zaman, ne için oynuyorum diye netleşmek. Strateji elbise gibi. Üzerime oturmuyorsa güzel görünse de rahatsız eder. Kısacası kimse deli değil. Herkes kendi hayatının verisiyle makul olmaya çalışıyor. Bu bakış açısı hem kıskançlığı hem öfkeyi söndürüyor. Yerini meraka ve nezakete bırakıyor. Ve işin güzeli bu zihniyet değiştiğinde portföyde sakinleşiyor. Çünkü artık başkasının kazancına bakıp FOMO'ya kapılmak yerine "O başka bir oyun oynuyor. Ben kendi sahamdayım" diyorsun.
Bir sonraki derste buradan devam ediyoruz. Eğer kimse deli değilse o zaman sonuçlarda şans ve risk payı ne kadar ve bu gerçeği kabul etmek pratiğimizde neyi değiştirir? Başarılı birini gördüğümüzde refleksimiz hep aynı. Vay be adam ya da kadın ne zekiymiş. Ama işin mutfağına girince fark ediyorsun ki hikayeler sadece zekayla yazılmıyor. İşin içinde şans da var, risk de. Kitapta bahsi geçen Bill Gates örneğine bakalım. Evet. Olağanüstü zekiydi ama aynı zamanda genç yaşta çok nadir bulunan bir bilgisayara erişim şansına sahipti. Buradaki nadir kelimesinden kastım dünya üzerinde iki üç yerde böyle bir bilgisayar erişiminin olması. Doğru okul, doğru zaman, doğru çevre. Şimdi madalyonun diğer yüzüne bakalım. Gates'in en yakın arkadaşlarından Kent Evans liseyi bile bitiremeden dağcılık kazasında hayatını kaybetti. Eğer yaşasaydı belki Microsoft'un 3'üncü kurucusu olacaktı. Aynı masada aynı yeteneklerle oturan iki gençten biri milyarder oldu. Diğeri riskin gölgesinde hayatını kaybetti. İşte bu şans ve riskin aynı anda nasıl işlediğinin en net örneği. Benjamin Gram'e bakalım. Warren Buffett'ın hocası, değer yatırımının babası. Ama yatırım başarısının büyük kısmı elinde tuttuğu Gayko hisseleri sayesinde gelmiştir. Üstelik işin ironik tarafı bu yatırım kendi kitaplarında yazdığı çeşitlendirme kurallarını bile çiğniyordu. Kendi sözleriyle "Talih kuşu mu yoksa zekice bir karar mı ayırmak kolay değil." Yani Gram bile farkındaydı. Başarı bazen bilgiyle, bazen şansın kanadına tutunmakla geliyor. Hazol'ın altını çizdiği gerçek şu: Dünya eylemlerimizin %100'ün, sonuçlarımızın %100'ünü belirleyecek kadar basit değil. Hayat çok daha karmaşık. Bazen doğru kararı verirsin ama riskin kötü yüzüne denk gelirsin. Bazen yanlış bir karar alırsın ama şansın yardımıyla ucuz kurtulursun. Hiçbir şey göründüğü kadar iyi ya da göründüğü kadar kötü değildir. Peki işin tehlikeli kısmı ne? Evet, kendimizi değerlendirirken başarıyı şansa bağlamak moral bozucu gelebilir. Ah şu egolarımızdan dolayı "Ben aslında sadece şanslıymışım" demek kolay sindirilen bir şey değil. Ama başkasının başarısını da sadece şansa bağlamak kıskançlık gibi duruyor. Yani ikilemden kaçış yok. O yüzden en sağlıklı bakış şu: Hem şansa hem riske hak ettiği saygıyı göstermek. Benim için ders çok net. Başarısız olduğumda "Ben aptalım" diye kendimi gömmek yerine riskin de işin bir parçası olduğunu kabul etmek. Başarılı olduğumda da "Ben dahiyim" diye havalara girmek yerine şansın yanımda olduğunu hatırlamak. Çünkü unutmayın aynı parayla yazı tura atanların kimine yazı gelir Forbes kapağına çıkar. Kimine tura gelir unutulur gider. Kısacası şans ve risk ikiz kardeş gibi. Biri sahnede parıldar, diğeri kuliste pusuda bekler. İkisini de göz ardı ederseniz hem başkalarını yanlış yargılarsınız hem kendinizi.
Şimdi size sorayım. Madem başarıya giden yolda şans ve risk bu kadar büyük rol oynuyor, peki neden çoğumuz "biraz daha, biraz daha" diye durmadan daha fazlasını istiyoruz? İşte bir sonraki dersimizin konusu da tam da bu. Asla yeterli değil. Şöyle bir sahne hayal edelim. Birinin 10 milyon doları var. Biz kenardan bakıyoruz. "Oh be artık hayatı garanti. Keyif yapar" diyoruz. Ama işin gerçeği şu. O kişi çoğu zaman "Neden 50 milyonum yok?" diye iç geçiriyor. Yani mesele rakam değil. Kıyaslama. Morgan Huszle bu duruma çok basit bir isim koyuyor. Asla yeterli değil. Çünkü her zaman bizden daha fazlasına sahip biri var. Ve işin kötüsü ne kadar yükselirseniz kendinizi kıyasladığınız insanlar da o kadar yukarıda oluyor. 100.000 liranız olduğunda kendinizi mahallenizdeki komşuyla kıyaslıyorsunuz. 1 milyon olduğunda iş dünyasındaki tanıdıklarla, 100 milyon olduğunda Elon Musk ile belki bilemiyorum. Bu yarışın sonu yok. Mutluluğun formülünü tam olarak tarif edemem ama mutsuz olmak istiyorsanız kıyas yapın. Mutsuzluğunuza kesin bir çözüm olacağını garanti ediyorum. Warren Buffet'ın çok sevdiğim bir sözü var. "Sahip olmadığınız ve ihtiyacınız olmayan parayı kazanmak için sahip olduğunuz ve ihtiyacınız olan şeyleri riske atmak aptallıktır." Ama işte tam da bunu yapıyoruz. Daha çok para uğruna sağlığımızı, ailemizle geçirdiğimiz zamanı, huzurumuzu riske atıyoruz. Yetmiyor çünkü "biraz daha" her zaman var. Asıl traji komik olan ne biliyor musunuz? Tarih boyunca batışların büyük bir kısmı aç gözlülükten geldi. Bir noktada "yeter" demeyi bilmeyenler sahip olduklarını da kaybetti. Büyük şirketler, fon yöneticileri, milyarderler hepsinin ortak özelliği şu: Daha fazlası için oynarken ellerindekini de riske ettiler. İtiraf etmem gerekirse ben kendimde de bunu çok gördüm. Küçük bir yatırım kazancı sonrası, "Tamamdır, artık oldum." dedim. Ertesi gün hadi biraz daha risk alayım dedim. Sonuç o küçük karda uçtu gitti. O gün anladım ki mesele daha çok değil. Mesele yeteri bilmek. Özetle asıl zenginlik banka hesabındaki rakam değil. Bir noktada durabilme gücü. Çünkü durmayı bilmezsen kazanmak için oynarken kaybetmeye mahkumsun. "Yeter" demeyi bilmek kadar önemli olan bir şey daha var. Zamanın ve sabrın gücü. Çoğumuz hızlı kazanç peşinde koşarken aslında paranın en büyük sırrı gözümüzün önünde duruyor ama biz onu göremiyoruz. İşte sıradaki ders tam olarak bunu anlatıyor. Beyinlerimiz kısa vadeli düşünmeye programlı. Bugün başladıysam hemen yarın sonuç görmek istiyorum. Fakat çoğu kişinin farkında olmadığı, farkında olsa da pek de umursamadığı bir gerçek var. Hayatın en büyük mucizeleri hep uzun vadede oluyor. Emin olun çoğu kişi kısa vadeli tatminlerin kıskacı altında. Morgan Hazle bu noktayı anlatırken çok çarpıcı bir örnek veriyor. Warren Buffett hepimiz onu dünyanın en iyi yatırımcısı sanıyoruz. Evet inanılmaz zeki ve disiplinli ama başarısının asıl sırrı mükemmel yatırım dehası değil. Asıl sırrı 75 yıl boyunca oyunda kalması. Buffet'ın 84.5 milyar dolarlık servetinin 81.5 milyar doları 65 yaşından sonra gelmiştir. Eğer yatırım yapmaya 30 yaşında başlayıp 60'ında emekli olsaydı belki de adını bile duymamış olacaktık. Formülü basit, yeteneği yatırım, sırrı ise zaman. Bunu daha net anlamak için buzullar analojisi de çok güçlüdür. Dünyada buzul çağlarını başlatan şey devasa felaketler değil. Küçük bir yaz mevsimi biraz daha serin geçtiğinde yerde erimeyen kar tabakası kalıyor. Erimediği için bir sonraki kış daha çok kar birikiyor. O da sonraki yılı etkiliyor. Yıllar, yüzyıllar içinde incecik kar tabakası devasa buzullara dönüşüyor. Yani aslında dev bir sonuç minicik farkların ısrarla tekrar etmesiyle ortaya çıkıyor. Para da aynı şekilde büyüyor. Küçük getiriler sabırla tekrarlandığında akıl almaz servetler oluşturuyor. Ama beynimiz 8 + 8 + 8 gibi doğrusal düşünüyor. Tamam 24 işte diyoruz ama iş 8'in 10 kez kendisiyle çarpılmasına gelince yani üstel büyüme devreye girdiğinde kafamız yanıyor. Çünkü bileşiklenmenin gücü insana sezgisel gelmez. Akıl dışı gelir. Ve işin ironisi Buffet yıllık ortalama %22 getiriyle servetini büyütmüştür. Başka bir yatırımcı Jim Simons ki çok güzel belgesel tadında hayatını şu kartta anlatmıştık. Yıllık %66 gibi inanılmaz bir ortalamaya ulaştı. Ama Buffet'ın serveti Simons'ınkinden kat fazla. Neden? Çünkü Buffet bu oyunu 70 yıl oynadı. Simons ise çok daha kısa süre. İşte bileşiklenme böyle çalışıyor. Bu noktada Husel'ın "Hayatımda duyduğum en dürüst kitap ismi şu olmalıydı: Kapa çenini ve bekle." dediği yaklaşım geliyor. Çünkü iyi yatırım tek seferlik büyük kazanç değil. Uzun vadede tekrar tekrar alınabilen makul kazançlar anlamına gelir. Benim çıkardığım ders ise şu: İyi yatırımcı olmak "en zekiyim" demek değil, "sabırlıyım" diyebilmektir. Çünkü bileşiklenme sabırsızları cezalandırır, sabırlıları ödüllendirir.
Peki sana sorayım. Madem bu kadar basit, neden çoğumuz sabredemiyoruz? Neden sürekli bir şeyleri kurcalıyor, alsat yapıyor, daha hızlı yol arıyoruz? İşte sıradaki ders tam da bununla ilgili. Bir düşünün, yolda gidiyorsunuz. Yanınızdan kırmızı bir Ferrari geçiyor. İçinizden "Vay be ne kadar güçlü, ne kadar başarılı bir adam" diyor musunuz? Demiyorsunuz. Çünkü bu illaki bir adam olmak zorunda değil. Sonuçta bir kadın da olabilirdi. O yüzden cinsiyetçi yaklaşmıyoruz. Ve ne diyoruz? "Ne kadar başarılı bir insan." Yok, bu da değil. Aslında çoğumuzun aklından geçen şey şu oluyor: "Benim neden böyle bir arabam yok?" İşte buna "arabadaki insan paradoksu" deniyor. Yani aslında araba sahibinin zenginliğini kanıtlamak için orada ama görenler adamı değil. Kendi fakirliğini düşünüyor. Adamcağız milyon dolar dökmüş. Biz hala kendimize üzülüyoruz. Kısacası onun arabası bizim hayallerimize benzin oluyor. Morgan Huszle burada çok sert bir tespitte bulunuyor. "İnsanlara ne kadar çok paranız olduğunu göstermek için para harcamak paranızı azaltmanın en hızlı yoludur" ve haklı. Çünkü o arabayı almak için servetinden bir parça gidiyor. O saati takmak, o tatile çıkmak, o villada yaşamak. Bunların hepsi aslında görünmeyen serveti yani gerçek zenginliği tüketiyor. Ben de itiraf edeyim. Bir dönem çok havalı bir saat almak istedim. Kesin herkes fark edecek diye düşündüm. Sonra aldım taktım. Ne oldu biliyor musunuz? Çoğu kişi fark etmedi bile. Hatta bir arkadaşım şöyle dedi. "Oğlum bu saatle mesaj atılıyor mu?" İşte bütün karizma orada bitti. Gerçek servet insanların gördükleri şeyler değil. Servet görmediklerinizdir. Alınmamış arabalar, giyilmemiş kıyafetler, takılmamış saatler. Yani kısacası harcamadığınız ve hala cebinizde duran para. Ama biz ne yapıyoruz? Başkalarının gözünde büyük görünmek için paramızı harcıyoruz. Sonra da "Niye elimde bir şey kalmadı?" diye şaşırıyoruz. Kısacası paranın en hızlı tüketim yolu başkasını etkilemeye çalışmaktır. Ama paradoks şu ki kimse de o kadar etkilenmiyor. Çünkü herkes kendi hayatına, kendi eksikliğine odaklanıyor. O yüzden ben bu kısımdan şu dersi çıkardım. Zenginlik gösterdiğin şeyde değil, sakladıklarındadır. İnsanlara hava atmak için harcadığın para seni daha zengin göstermiyor. Seni daha fakir yapıyor.
Şimdi sorum şu: Madem gerçek servet görünmeyen tarafta, peki neden hep kısa vadeli düşünüp paramızı çarçur ediyoruz? İşte bir sonraki dersimizde bu sorunun cevabına gidiyoruz. Zengin olmanın milyon yolu var. Loto çıkabilir, kripto patlayabilir, amcan sana gizli miras bırakabilir. Hayal etmesi bile güzel. Ama işin asıl zor kısmı şu: Zengin kalmanın yolu çok az. Bakın 1929 krizinde iki adamın hikayesi var. Jessie Livermore adam o kadar iyi bir spekülatör ki borsanın çöküşünde resmen para basıyor. O gün eve gidip karısına, "Bugüne kadarki en iyi iş günüm." diyor. Yani düşünün dünya finans piyasaları yangın yeri. Adam bayram yapıyor. Aynı günlerde başka bir adam Abraham Germanskiy. O da borsaya girmiş. "Ben de kazanırım" demiş ve pat. Servet gidiyor. Hayat bitiyor. İki adam aynı şehir aynı hafta. Biri tarihe geçiyor diğeri tarihten siliniyor. Buradaki tokat gibi ders şu: Zengin olmak ayrı, zengin kalmak ayrı. Morgan Huszle'ın dediği gibi, "Parayı elde etmek bir şeydir. Onu elde tutmak başka bir şey. Zengin olmak için cesur olacaksın. Risk alacaksın. Belki biraz da 'ya tutarsa' diyeceksin. Ama zengin kalmak için tam tersi. Temkinli olacaksın, alçak gönüllü olacaksın. Hatta biraz paranoyak olacaksın. 'Ya işler ters giderse' diye düşünmek seni hayatta tutar." Warren Buffet'ın o meşhur kuralını hatırlayalım. Birinci kural: Asla para kaybetme. İkinci kural: Asla birinci kuralı unutma. Kabul ediyorum. Kulağa biraz tuhaf geliyor. Çünkü 100 liran varsa %50'sini kaybedersen eski seviyeye dönmek için %100 kazanman lazım. Matematik acımasızdır dostum. Kendi hayatımdan da biliyorum. Küçük bir kazanç yapınca "hadi biraz daha risk alayım" dediğim zamanlarda elimdekilerin de uçup gittiğine çok şahit oldum. Yani mesele en çok kazanan olmak değil. Oyundan ilk düşmeyen olmak. Kısacası zengin olmak için risk al. Zengin kalmak için dikkatli ol. Hatta biraz korkak ol. Çünkü cesur yürek olmanın bazen cüzdanı boşaltma ihtimali var.
Şimdi sana bir soru. Hepimiz oyunda kalmak istiyoruz ama hayat sürprizlerle dolu. Borsa çöker, işler bozulur, sağlık sorunları çıkar. O zaman ne yapacağız? Bir sonraki dersin cevabı burada. Hayatla ilgili en acı gerçek şu: Hiçbir şey plana göre gitmez. Hatta çoğu zaman plan dediğin şey kaderin eğlence aracı gibidir. Sen ciddi ciddi hedef koyarsın. Hayat da gelir sana "Hah çok tatlısın" der ve bambaşka bir şey patlatır. İşte bu yüzden parayla ilgili en akıllıca kuralı şu: Hata payı bırak. Çünkü hata yapmamak mümkün değil. Öyle bir dünya yok. Ama hata yaptığında oyunda kalabilmek işte o seni hayatta tutar. Warren Buffet'ın sürekli nakit tutma takıntısı var ya. O aslında şunu söylüyor. Bazen işler sarpa sarar. İşte o gün geldiğinde panikle kapı kapı kredi aramayayım. Cebimde biraz güvenlik dursun. Bunu duyanlar sıkıcı bulabilir ama gerçek şu. Buffet servetini devasa kazançlarla değil, asla oyundan düşmeyerek yaptı. Ben buna "yedek lastik kuralı" diyorum. Arabanın dört lastiği sağlam diye övünürsün ama tek bir çivi bütün yolculuğunu mahvedebilir. Yolda kalmamak için bagajda yedek lastik taşımak sıkıcıdır. Ama işte o lastik var ya hayat kurtarır. Hata payı bırakmak biraz da alçak gönüllülük işi. "Benim planım kusursuz. Bana bir şey olmaz" dediğin an evren zaten elini ovuşturmaya başlar. Tam o sırada beklenmedik bir fatura, sağlık masrafı ya da iş kaybı gelir ve seni deyim yerinde ise çırıl çıplak bırakır. O yüzden akıllı insanlar şunu bilir. Hedeflerini yüksek tutabilirsin ama beklentilerini esnek yapmalısın. Biraz yer bırak ki işler ters gittiğinde tökezlesen bile yere kapaklanma. Charlie Manger'ın dediği gibi "Mutluluğa ulaşmanın en iyi yolu hedefi düşük tutmaktır." Ama ben buna küçük bir ek yapıyorum. Mutluluğa ulaşmanın yolu hedefi düşük tutmak değil, beklenmedik olana hazırlıklı olmaktır. Unutma, finansal özgürlük hata yapmamaktan değil, hata yaptığında da oyunda kalabilmekten geçiyor.
Bir gerçeği unutuyoruz. Siz değişeceksiniz. Nokta. Bugün ben asla yapmam dediğin şeyi yarın yaparken bulacaksın kendini. 18 yaşındayken dövme yaptırmayı düşünen çocuk 30 yaşında "aman sağlık sigort iyi olsun" diye pazarlık yapıyor. 25 yaşında gece kulübünde sabaha kadar eğlenen sen 35'te "erken kalkayım da yürüyüşe çıkayım" diyorsun. 40'ta ise "ah keşke dizlerim bu kadar ses çıkarmasa" moduna geçiyorsun. Ve işin traji komik tarafı şu: Bugünkü sen gelecekteki seni hiç tanımıyor. Hem de hiç. Yani şu an aldığın kararların çoğu ileride sana saçma gelecek. "Ben niye buna bu kadar para harcamışım?" diyeceksin ya da "İyi ki o zamanı boşa harcamışım" deyip kendini tebrik edeceksin. Asıl problem şu. Plan yaparken hep bugünkü kafayla yapıyoruz ama yarınki sen bambaşka bir kafada olacak. Bu yüzden planlar er ya da geç delinmeye mahkum ve bu kötü bir şey değil. Aksine hayatın kendisi. Bir de zenginlik tanımı sürekli evrim geçiriyor. 20 yaşında zenginlik spor araba, 40'ında kredi borcu olmayan bir ev, 60'ında sağlam dizler. İnsan büyüdükçe zenginlik de büyüyor, değişiyor. Kısacası gelecekteki sen bugünkü seni biraz garipseyecek. Belki dalga bile geçecek. "Oha bu tişörte 300 lira vermişim" diyecek. Ve işin doğrusu bu tamamen normal. Çünkü değişmek aslında büyümek demek.
Hepimiz şu cümleyi duymuşuzdur. "Uzun vadeli yatırım yap kazanırsın." Doğru. Ama bu işin gizli faturası var. Çünkü hisse senetleri uzun vadede çok kazandırır. Evet. Ama bunun bedeli volatilite yani oynaklık ya da dalgalanmalardır. Yani mesele şöyle. Bugün 100 lira yatırıyorsun. 2 yıl sonra bu 200 lira olabilir. Güzel. Ama bu süreçte o 100 lira bir iniyor. 60'a çıkıyor 120'ye. Hop düşüyor 80'e. Senin kalp ritmin bozuluyor. Geceleri uykun kaçıyor. İşte o oynaklık uzun vadeli kazancın bedeli. Morgan Hazle bunu çok net söylüyor. "Hisse senetleri uzun vadede büyük kazanç sağlar ama fiyat etiketi borsa dalgalanmalarıdır." Başka türlü satılmaz. Yani bedeli ödemeden getiriyi alamıyorsun. Tıpkı bir lunapark'ta hız trenine binmek gibi. Biletin ucuz olabilir ama mide bulantısı bedava değil. Bunu çoğu insan yanlış anlıyor. Hisse senetleri düşünce hemen panik oluyor. "Bu iş yalan dolan satıyorum" diyor. Halbuki panik anı tam da ödediğin bedel. O dalgalanmalara katlanmazsan o uzun vadeli getiriyi de göremezsin. Bir başka örnek. Hisseler 2008'de çakıldığında birçok yatırımcı "Ben bu acıyı çekemem." dedi. Satış yaptı. Ama birkaç yıl sabredenler hem kayıplarını telafi etti hem de çok ciddi kazanç gördü. Yani fiyat dediğin şey sabır ve sinir sistemi. Ben bunu şöyle özetliyorum. Piyasada büyük kazançların bedeli mideye giren o küçük yumrulardır. Kimine göre stres, kimine göre sabır tesisi ama mutlaka ödenir. Kısacası hiçbir şey bedava değil. Yüksek getiri isteyen oynaklığın bedelini ödemek zorunda. Kazanç istiyorsan faturası var. Ve bu fatura çoğu zaman etikette yazmayan bir şey. Sabır, dayanıklılık, mide gücü.
Finans dünyasında en çok aldandığımız şey şu: En mükemmel planı bulursam her şey çözülür. Keşke öyle olsa. Ama gerçek şu: Uygulayamadığın mükemmel plan, uygulanabilir makul bir planın yanında çöp. Yani mükemmel mümkünün düşmanı. %0.3 daha fazla kazanç sağlıyor diye geceleri uykusuz kalıp hesap yapan çok gördüm ama iş uygulamaya gelince ertesi gün o planın gereğini bile yapmıyor. Öte yandan sıkıcı ama uyku testini geçen planlar otomatik birikim, küçük ve düzenli alım, nakit yastığı gibi şeyler yıllar içinde sessiz sedasız fark atıyor. Mükemmel olan genelde kırılgan olur. Makul olan esnektir. Hastalandığında, işinde yoğunluk olduğunda, çocuk hastalandığında, piyasa sallandığında mükemmel planlar cam gibi çatlar. Makul planlar ise bükülür ama kırılmaz. Kendine dürüst ol. Gece rahat uyutmayacak risk senin için iyi risk değildir. En iyi portföy sana huzur getirisi sağlayan portföydür. Kısacası her şeyin en kusursuzunu arayıp sonunda duvara toslamak yerine uzun vadede devam ettirebileceğin alışkanlıkları seç. Çünkü %100 mükemmel strateji diye bir şey yok. %80 doğru olan bir planı 10 yıl boyunca sabırla uygulamak. %100 doğru görünen bir planı 6 ay sabırsızca denemekten çok daha kazançlıdır. Büyük hedeflere değil, küçük ama tekrarlanabilir adımlara aşık ol. Otomatik talimat. Panik anında 24 saat işlem yok kuralı. Maaş artınca tasarruf oranını 2 puan yükseltmek. Mükemmellik değil devamlılık kazandırır.
Yani arkadaşlar 10 dersin sonunda anlıyoruz ki mesele zeka ya da sihirli formüller değil. İnsanların para konusunda farklı kararlar almasının arkasında onların kendi hikayeleri var. Bunu anlamak. Şansın ve riskin rolünü görmek. Biraz daha biraz daha tuzağına düşmeden yeter diyebilmeyi öğrenmek. Zamanı ve bileşiklenmeyi yanımıza almak. Gösteriş yerine görünmeyen servete odaklanmak. Zengin olmanın ayrı, zengin kalmanın ayrı olduğunu bilmek. Planlara hata payı bırakmak. Çünkü hayat her zaman sürprizlerle dolu. Değişeceğimizi kabul etmek. Çünkü bugünkü bizle yarınki biz aynı olmayacağız. Ve son olarak hiçbir şeyin bedava olmadığını görmek. Büyük kazançların bedeli sabır, stres ve dayanıklılıktır. Kısacası paranın psikolojisi bize şunu öğretiyor. Para yönetimi zekadan çok davranış meselesi. Ne kadar kazanırsan kazan, sabırsızsan ya da yanlış alışkanlıkların varsa paran senden akar gider. Gerçek zenginlik banka hesabındaki sıfırlarda değil. Huzurla uyuyabilmekte ve geleceğe güvenle bakabilmektedir. Ve bu da paradan değil, onu nasıl kullandığından doğar. Paranın psikolojisini anlarsan paranı değil hayatını da yönetirsin.