Transcription
[Müzik] [Alkış] [Müzik]
Türkiye'de topraklarla ilgili önemli detaylarımız var. Her zamanki gibi böyle başlayalım. Bol tekrarlı bir şekilde topraklar konusu karşımıza olacak. Hazır mısınız?
Evet.
Hangi topraktan geldik? Hangi toprağa gidiyoruz? Hangi toprak üzerinde atanmış olacaksınız ya da yaşıyorsunuz? Bunu merak ediyorsanız hemen başlıyoruz.
Bir yerde toprağın oluşabilmesi için fiziksel ve mekanik yollarla çözülme cümlesi devreye girer. Yani ana kaya üzerinde kayaç toprak haline gelirken iki önemli yolla kayaç toprak haline gelir. Fiziksel ve kimyasal çözmenin kendisi daha önce duydunuz mu acaba?
Evet.
Fiziksel çözmenin diğer adı mekanik çözülme olarak karşımıza çıkar. Kimyasal çözülmenin kendisi de yine bizim için önemli olacak. Nereden başlayalım? Fiziksel çözülmeden başlayalım ve hikaye nasıl gerçekleşiyor?
Herhangi bir gün kayaç belli bir mekanda bulunuyor. Karasal olan yerde oluyor genelde bu. Güneş ışınlarının katkılarıyla birlikte kayaçta böyle bir ısınmayla genişleme oluyor. Akşam güneş batınca nem az karasal olduğu için hava hemen soğuyor. Hani günlük sıcaklık farkı fazla cümlesini hatırlıyor musunuz? O zaman gündüz çok sıcak. Ankara gibi yani. Akşam çok soğuk, gündüz sıcak, akşam soğuk derken kayaçta ufalanma meydana gelir. Bunun adı fiziksel yani mekanik parçalanmadır. Nerede olur sorusunun cevabı karasal olan yerlerde.
O zaman Türkiye'de fiziksel mekanik parçalanmanın yoğun olduğu yer harita verilirse neresi olur diye sorsam kıyı mı iç kesimler mi?
İç kesimler.
İç kesimlerde mekanik fiziksel çözülmenin kendisi şiddetli olarak karşımıza çıkar. Genel kültür bilgisi olsun diye gösteriyorum. Dünyada çöl topraklarının bulunduğu yere gittiğiniz zaman çok ince kumlar halindedir çöl toprakları. Çünkü çöller gündüz çok sıcaktır. Akşam çölde kalmak isterseniz üzerine yorgan almanız gerekebilir. Çok soğuktur yani. Aşırı sıcak, aşırı soğuk mantığıyla birlikte inanılmaz böyle kum boyutunda topraklar görürüz. Çöl toprağının oluşmasında fiziksel mekanik çözümlerin çok şiddetli bir şekilde etkili olma hikayesi vardır. O yüzden Türkiye'de fiziksel mekanik çözülme için karasal olan yerlere, iç kesimlere bakmanız gerekiyor. Anlaştık mı acaba? Sadece İç Anadolu'ya bakmayız değil mi? Güneydoğu Anadolu, Doğu Anadolu varsa Ergene bizim için cevap olur mu acaba?
Evet olur dedik.
Geldik fiziksel mekanik parçalanmadan kimyasal çözülmeye. Bu kez kayaç suyun etkisiyle birlikte toprak haline gelecek. Su kayacı toprak haline getiriyorsa yağışların kendisi kimyasal çözümler için bakmam gereken yer Anadolu mu, Karadeniz mi?
Karadeniz.
Karadeniz, Ege, Akdeniz'de yağışın fazla olduğu yerde kimyasal çözünmeler etkilidir. Genellemesini net hale getirebiliriz. Size bir soru. Fiziksel yollarla çözülmeyle mi, kimyasal yollarla çözülmeyle mi kayaç toprak haline daha hızlı bir şekilde gelebilir?
Yani suyun kayacın toprak haline gelmesinde daha kısa süreli bir etkisi vardır. Hızlı bir şekilde toprak haline gelir. O yüzden kimyasal çözümün olduğu yerlerde toprak kalınlığının daha fazla olduğunu görüyoruz. Mesela fiziksel çözümlerde genelde toprak kalınlığı daha azdır. Çünkü çok daha uzun süre içerisinde gerçekleşen bir durumdan bahsedebiliriz. Bir soru kalıbını oluşturdum. Verdim size böyle bir Türkiye haritası. Kimyasal yollarla çözülme için bakmanız gereken yer kıyılar olsun. Anlaştık mı? Fiziksel çözülme için iç kesimlere, karasal olan yerlere gittiğiniz zaman olayı çözersiniz diye düşünüyorum. Anlaşılıyor mu acaba? Güzel.
O zaman toprakların kendisi için temellerden bahsettim. Şimdi toprakların çeşitlerinden bahsedeceğim. Nerede hangi toprak var sorusunun cevabına başlamadan önce Türkiye'de görülen toprakları şu grupta karşınıza çıkaracağım. Yerli topraklar. Ne demek yerli topraklar? Bulunduğu yerde fiziksel ya da mekanik yollarla çözülmeyle oluşan topraklar. Ana kayanın özelliğine göre de isimleri değişecek ve bunun kavramsal adı zonal toprak diye de belki testte karşınıza çıkabilir. Lateritten bahsedeceğim. Posolün kendisi olacak mesela. Terra rossa'yı duydunuz mu daha önce? Yorum yapın. Nerede olabilir?
Akdeniz.
Akdeniz olabilir diyorsunuz. Kırmızı toprak. Çernezyum'u duydunuz ama kara toprak videosunu izledik. Tekrar izleyeceğiz gerekirse. Kahverengi orman toprağı adı üstünde ormanların olduğu yerde olur desem bakmam gereken yer iç Anadolu mu? Kuzey Anadolu dağlarının denize bakan yamaçları mı?
Bunu söylemek biraz uzun oldu ama özellikle söylüyorum. Kuzey Anadolu dağlarının denize bakan yamaçları, Karadeniz'e bakan yamaçlarında yağış fazla, orman olur. Toprakların kendisi için oraya gideceğiz. Ve kestane ve kahverengi Bozkır bakın bozkır toprağı. Bozkırların olduğu yerde olacak. Nereye bakacağım? Kuzey Anadolu dağlarının denize yamaçlarına mı? İç kesimlere mi?
İç kesim.
İç kesimlere bakacağız. Çok güzel. Sizce Türkiye'de en geniş alanda bulunan bitki örtüsü orman mıydı, bozkır mı?
Bozkır.
Türkiye'de en geniş alanda bulunan iklim tipinin kendisi Karadeniz iklimi mi, karasal mı?
Karasal.
Bağlayın cümleleri birbirine. Türkiye'de en geniş alanda bulunan toprak bozkır toprağı olarak karşımıza çıkar. Genellemesini yapmış olabiliriz. Anlaştık mı acaba? Tundra'nın kendisi kutuplarda oluyor. Türkiye'de Tundra var mı?
Yok.
Bunu niye özellikle gösteriyorum? Aşağıdaki toprakların hangisi Türkiye'de görülmez tarzına sorular gelirse Tundra kutuplar içerisinde olur genellemesiyle birlikte değerlendireceğiz. Çöl toprakları çöllerde olur. Türkiye'de çöl alanlarını çok şükür şu ana kadar görmüyoruz ama çölleştiğinden bahsediyoruz. O yüzden çöl topraklarına benzeyen toprakların Türkiye'de iç kesimlerde Konya Karapınar hattında karşımıza çıktığından bahsedeceğiz. Böyle bir değerlendirmeden de bahsetmiş olacağız. Lateritin kendisi de mesela Ekvator'da oluyor. Aslında Türkiye'de yok. Genellemeye böyle başlayayım ama ona benzeyen toprağın Türkiye'de nerede olduğuna beraber bakacağız diyebiliriz. Burada hangileri ön plana çıkar? Hangilerini kesinlikle unutmayın hocam sorusunun cevabı. Terra rossa çok çıkar karşınıza altını çizin. Çernezyum toprak çok çıkar karşınıza altını çizin. Bozkır toprak geniş alanda var mantığıyla birlikte çok fazla karşınıza çıkacak yorumlar içerisinde. Orman toprağın nerede olduğunu zaten bence yorumlayabilirsiniz. Ormanların olduğu yer genellemesi ile birlikte olayı çözeceğiz. Yerli zonal topraklar hikayesini detaylı bir şekilde anlatacağım ama girişi böyle yapmış olalım. Problem var mı acaba?
Bir de bizim için intrazonal topraklar var. Eğimli yamaçlarda bulunan toprak genellemesiyle birlikte ortaya çıkıyor. Hikaye böyle başlasın. Hidromorfik topraklar deyince hidro, hidro su içerisinde bulunan toprak, göl kenarları vesaire oralara bakacağız. Kalsiyumorfik topraklar içerisinde kireç oranı biraz fazla olacak. Vertisol ve Renzina diyeceğiz. Vertisol çok çıkar karşınıza. Şimdiden söyleyeyim. Altını çizin şimdiden. Halomorfik toprak. Adı üstünde tuzlu toprak. Tuz birikiminin fazla olduğu yer. Yağışın az olduğu yerler. Benim için genellikle bu toprakların karşımıza çıkacağı alanları ön plana çıkarıyor. Hangisi daha fazla karşınıza çıkar sorusunun cevabı Vertisol. Vertisol'ün kendisine bakacağız. Nerede olduğunu değerlendireceğiz sizlerle birlikte tarımın olduğu yerler diye yorumlar gelecek birazdan.
Bir de taşınan topraklar var. Bakın yerli orada ana kayanın etkisiyle oluyor. Fiziksel ve kimyasal yollarla çözülmeyle. Bir de taşınıyor. Toprağa ne taşıyabilir bu arada? Zonal yerliyi de azonal taşınmış toprak hikayesiyle ortaya çıkar. Toprağa ne taşıyabilir sorusunun cevabı akarsu. Toprağa ne taşıyabilir sorusunun cevabı rüzgar. Toprağa ne taşıyabilir sorusunun cevabı buzul. Hemen hemen aslında bunların nerede olduğunu tahmin edebilirsiniz bence. Alüvyal toprakların daha fazla olduğu yerler nerede? Deltalar olabilir mi mesela?
Süper.
Lös topraklar Türkiye'de kıyıda mı içeride mi?
Rüzgarlar orada biriktiriyor değil mi?
Moren topraklar yükseltide az mı fazla mı Türkiye için?
Fazla.
Fazla. 2200'ün üstüne Doğu Anadolu bölgesine doğru gideceğiz mesela diyebiliriz. Kolivyal toprağın hikayesinde amaçlarda yer çekimli katkısıyla birlikte kendiliğinden taşınan ince kumlu materyal hikayesini netleştireceğiz. Bahçe tarımının yapıldığı yerlere gideceğiz. İç bölgelerde ceviz bahçeleri vardır mesela çok güzel. Kiraz yetiştiririz mesela Torosların, Kuzey Anadolu dağlarının iç kesimlerine bakacağız. İç Anadolu'ya bakan yamaçları. Aynı yamaçlarda daha böyle yer çekimiyle birlikte taşınmayan, daha iri taneli daha doğrusu daha zor taşınan iri taneli yamaçta kalan topraklar Litosel olacak. Mesela benzer yerlerde, yakın yerlerde bunlar. Kolivyal küçük küçük taneli birikiyor. Litosel iri taneli diyeceğim. Bir de Regosollerin kendisi içinde volkanik arazi ve çevresine doğru gideceğiz. Ama kum boyutundaki topraklar olduğu için aşırı verimden bahsedemeyeceğiz. Çünkü volkanik arazilerde genelde verimli topraklar oluyor. Regosol için de aynı cümleyi kuramayacağız. Böyle küçük bir değerlendirmeyle başlayalım dedim. Şimdi detayları vereyim. En son yine buraya gelelim. Daha mantıklı bir şekilde tekrar bir tekrar yapmış olalım. Anlaştık mı?
Yerli zonal toprak diye başlıyorum. Yerli zonal toprakların kendisi için ilk önce Laterit sonra Posol ile birlikte başlayacağım. Lateritin kendisi nerede olur sorusunun cevabı için. Doğu Karadeniz'e gittim ama Türkiye'de laterit yok. Söyleyeyim. Nerede olur? Dünyada Ekvator'da. Ekvator'da bol yağış var mı? Var. Ekvator'da bol yağışın katkısıyla yıkanan bu toprağın kendisi Türkiye'de olabilecekse nerede olur? Ekvator gibi bol yağışın olduğu bir yer. Türkiye'nin en fazla yağış alan yeri Doğu Karadeniz olduğu için laterite benzeyen toprak. Bakın lateritleşmiş toprağı Karadeniz'in kıyılarında görebilirim ancak lateritleşmiş. Yani laterit Türkiye'de yok derlerse karşı çıkmayın. Laterite benzeyen toprak var derlerse evet şurada olabilir deyin. Anlaştık mı? Dünyadaki yere ekvator sormayacaklar dünyada nerede diye. Ama Türkiye'de buna benzeyen toprak var mı sorusunun cevabı Türkiye'nin en fazla yağış alan yerinde karşımıza çıkabilir genellemesiyle birlikte Doğu Karadeniz'e gidin. Laterit yok. Ona benzeyen lateritleşmiş toprağı Doğu Karadeniz'in kıyılarında ön plana çıkarabilirim. Anlaştık mı acaba?
Laterit gibi yağışın fazla olduğu yerde bulunan bir toprak var. Adı Posol. O da yağışı seviyor. O da nemi seviyor. Ama bu toprağın lateritten bir farkı var. Nemli ama soğuk bölge toprağı. Yani hem yağmur olacak hem de daha soğuk olacak mantığıyla birlikte ben Posol'ü daha çok Batı Karadeniz'de görebiliyorum. Şimdi hocam şunu sormalısınız bence. Doğu ve Batı Karadeniz'in ikisi de nemli. Niye burası daha sıcak, burası daha soğuk sorusunun bir mantığı olması gerekiyor değil mi? Yani Posol Batı Karadeniz'de direkt var diye görüntüledik. Doğuda da var aslında ama yerine bakacağız. Şimdi bakın mantık şu. Doğu Karadeniz'in tam kuzeyinde, Gürcistan'ın kuzeyinde Kafkaslar var. Görüyor musunuz? Bu dağlar, bu dağların kendisi, Sibirya üzerinden gelen soğuk havanın direkt Doğu Karadeniz kıyılarına inmesini engeller. Ama Batı Karadeniz'in öyle bir şansı yok. Balkanlar üzerinden gelen soğuk hava direkt Batı Karadeniz'e iniyor. Yani Doğu ve Batı Karadeniz ikilisi ikisi de önemli. Hangisi daha sıcak? Doğu Karadeniz. Zaten mikroklima diye anlatmıştım. Hatırlıyor musunuz? Yer şekillerinin katkısı var dedim. Hatırlıyor muyuz? Ama Batı Karadeniz'in öyle bir şansı yok. Batı Karadeniz daha nemli ve soğuktur. Dolayısıyla nemli ve soğuk bölge toprağı Posol'ü nerede arayacağım? Nemli olan yerde Karadeniz'de. Doğru mu? Nemli ve yağışlı olan yerde. Ama hangisi daha soğuk? Batı. O zaman Batı Karadeniz'de daha fazla arayacağım. Anlaştık mı?
Peki size bir soru. Burada nem var. Burada yağış var. Burası daha soğukmuş. Batı Karadeniz kendisi. Posol'ün kendisini görüyorum. Ben coğrafya sorularının daha zor geldiğini düşünerek biraz zorlarlarsa şu yorumu yapabilir misiniz acaba? Merak ediyorum. Şimdi seçeneklerde Posol'ü soruyor ve Batı Karadeniz yok. Acaba Doğu Karadeniz'in nemli ve soğuk olan kıyısında değil, yükseklerinde Posol örneklerine rastlanabilir mi?
Evet.
Mantıken evet. Evet rastlanır diyeceksiniz. Posol için Doğu Karadeniz'in nemli olan ve yükseklerine bakın. Siri de bunu onayladı ve olayı bu şekilde değerlendirmiş olduk. Anlaştık mı? Posol için direkt nereye bakmanız gerekiyor? Batı Karadeniz'de ama Doğu Karadeniz'de de biraz daha yüksek olan yer daha soğuk oluyor ya hani kıyıya göre ve nemli zaten. Doğru mu? Posol örnekleri burada da karşıma çıkar mı? Evet. Yorumu yapmayı unutmayın. Ezber yapmayın ki olayın mantığını anlayın. Bakın yer şekilleri konusunda artık sonuna geldik ama dikkat ediyorsanız coğrafi ekonomi, iklim konusunda öğrendiğimiz bilgileri artık toparlamaya başladık. Zaten bunu yaparsak çıkan soruları daha rahat bir şekilde çözmüş oluruz. Ama ezberlerseniz olmaz. Posol burada ezberledim. Seçeneklerde Batı Karadeniz yok. Burayı işaretlemişler. Yanlış demeyin. Anlaştık mı? Laterite de zaten Doğu Karadeniz olacaksa kıyıda olur diyorum dikkat ediyorsanız nemli ve sıcak olan yerde. Ama yok diyorlarsa da ısrar etmeyin. Yok diye geçebilirsiniz. Posol burada sizin için daha net soru kalıbıdır. Posol'a dikkat edin lütfen. Nemli ve soğuk olan yerde olacak bu toprak. Yıkanmış bu toprak. Batı Karadeniz'de çünkü doğuya göre daha soğukmuş. Sonunda öğrenmiş oldum. Doğu Karadeniz olacaksa da bir tık daha böyle dağların yükseklerine doğru gitmem gerekiyor diyorum ben. Anlaştık mı acaba?
3 numarada kim var sorusunun cevabı Terra rossa var mı Türkiye'de Akdeniz iklimi?
Var.
Akdeniz ikliminin katkıları kızılçam ormanları olur mu?
Olur mu?
Maki'nin tahribatıyla garik de var mı orada? Akdeniz ikliminin katkılarıyla birlikte bir de bir toprak olur. O toprağın adı Terra rosadır. İklimin sonucudur. Bitki örtüsü iklimin sonucudur toprakların kendisi ve Terra rossa'nın kendisi kırmızı toprak mantığıyla birlikte Akdeniz ikliminin etkili olduğu bu sahalarda karşımıza arazinin de katkılarıyla birlikte karşımıza çıkar. Kara mı kırmızı mı?
Kırmızı toprak diye hatırlayın Terra rossa'nın Ege Akdeniz'deki varlığını lütfen unutmayın. Anlaştık mı acaba? Ama hocam ben kara toprak merak ediyorum diyorsanız kara toprak için gitmemiz gereken yer neresi?
Erzurum Kars çevresi.
Çernezyum toprak mantığı ile birlikte karşımıza çıkar. Türkiye'nin en verimli toprağı Çernezyum toprak nerede sorusunun cevabı Erzurum Kars Ardahan'da karşımıza çıkar. Bunu göstermiştim. Bir kez daha göstermek istiyorum. Topraklar konusunda Çernezyum toprağın kendisi için olay yerindeyiz. Burası Erzurum Kars platosu. Ne var burada? Çernezyum toprağın kendisi var. Gördüğünüz gibi kara toprak. Türkiye'nin en verimli toprağı. Çernezyum toprağın kendisi Erzurum Kars Ardahan'da. Ama tabii sıcaklık problemi yüzünden çok aktif tarım yapılamasa da burada yetişecek ne var? Tahılların kendisi yetiştirilebiliyor. Kendi toprağın olduğu bir tarım alanı görüyorsunuz. Gördüğünüz gibi bu toprağın kendisi oldukça verimli. Humuslu diye bir kavram duydunuz mu? Humus mineral bakımından zengin yani humuslu toprak hikayesiyle birlikte karşımıza çıkar. Zengin verimli toprak mantığıyla birlikte değerlendirin lütfen. Nereye bakmam gerekiyormuş? Çernezyum toprağın kendisi için.
Erzurum Kars'a.
Alpin çayırları Erzurum Kars'ta var mı?
Alpin çayırlarının altında bulunan toprak genellemesi yapılıyor. Erzurum Kars'taki Çernezyum Toprak kendisine. Anlaştık mı? Kuzey Anadolu dağlarının üzerindeki bu gördüğünüz alanlarda hemen arkasındaki platolarda Alpin çayırların altında Çernezyum toprağın örneklerini net olarak görebiliyorum. Anlaşılıyor mu acaba? Adı üstünde 5 numaraya geldim. Kahverengi orman toprağı. Gelişi güzel bir şekilde çizdim ama ben Kuzey Anadolu dağlarını anlatıyorum size. Kuzey Anadolu dağlarının denize bakan yamaçlarındayız. Çünkü orada orman var, nem var, yağış var. Adı üstünde kahverengi orman toprağını orada anımsıyor. Şimdi bir kere orman toprağının bulunduğu yer niye kahverengi olur sorusunun bir mantığı var. Bitki ve hayvan kalıntıları ormanların olduğu yerde fazla olur diğer yerlere göre. Doğru mu? Bu da toprağın içerisine karışınca bitki ve hayvan kalıntıları toprağın rengini kahverengi yapar. Yani organik madde bakımından zengindir aslında orman topraklarının olduğu yer. Ama şöyle bir handikapı var. Aşırı yıkanır. Aşırı yıkanan toprağın da asit oranı fazla olur. Aşırı asitlidir diye bir şey duyarsanız toprakta yıkanmıştır mantığını değerlendirmeniz gerekiyor. Anlaştık mı? Bir toprağın içerisindeki mineral suyla bir akıp gidiyor hikayesi de var. İşte kireç birikimi azdır, tuz birikimi azdır yorumları da yapılabilir. Mesela yıkanıyor gidiyor hikayesiyle birlikte. Ama kahverengi orman toprağının kendisi için önemli hikaye. Niye kahverengi bitki ve hayvan kalıntılarına bağlı? Niye? Asitliği aşırı yıkanmaya bağlı cümlesini kuracağız.
Humus oranı az.
Evet, humus oranı bir tık daha azalıyor aslında diye yorumlar yapılabilir burada ama yine de bazı kesimlerde de biraz daha böyle farklılaştığını söyleyebiliriz. Kahverengi orman toprağının hikayesini 5 numarada buna bağladık. Şimdi geldik sizle birlikte 6 numara. Kim var burada?
Kestane, kahverengi toprak. Diğer adı Bozkır step toprak olarak da karşınıza çıkar. Denizel mi, karasal mı burası?
Karasal.
Türkiye'de en geniş alanda bulunan toprak kestane ve kahverengi bozkır toprağı olarak karşımıza çıkıyor. İç kesimlerin genelinde bakın Ergene'den başlayın. Ege'nin içerisi, Akdeniz'in içerisi, işte baktığımız zaman Karadeniz'in içerisi, Doğu Güneydoğu Anadolu'da şu gördüğünüz alanlarda boz bozkırlı topraklarını geniş alanlarda görüyorum. Türkiye'de en geniş alanda bulunan toprak genellemesi ile birlikte de karşımıza çıkıyor. Kestane ve kahverengi toprak yani bozkır toprağın hikayesini buna bağladım. Bir tekrar yapalım mı? Buraya geri geldim. Lateritleşmiş, buna benzeyen topraklar Türkiye'de olabilecekse bakmam gereken yer orta mı, Doğu Karadeniz mi?
Doğu Karadeniz.
Ama genelde yok. Genellemesini yapmayı unutmayalım. Posol'ün kendisi nemli ve soğuk bölge toprağı olarak karşımıza çıkar. Bakmanız gereken yer Karadeniz olsun. Daha çok doğu mu, batı mı?
Batı.
Batı Karadeniz seçeneklerde yoksa Doğu Karadeniz'in yükseklerine bakın lütfen. Çünkü nemli ve soğuk olan yerde Posol örneklerini orada da görebilirim. Terra rossa kırmızı toprak nerede olur?
Akdeniz.
Ege Akdeniz'i lütfen unutmayın. Çernezyum toprağın kendisi kırmızı mı kara mı?
Kara.
Verimli mi, verimsiz mi?
Verimli.
Erzurum Kars Ardahan'da karşımıza çıkar ve kahverengi orman toprağı için ormanların olduğu yerdeyim. Neredeyim sorusunun cevabı Karadeniz'de, güneyde mi, daha çok? Kuzey yamaçlarında mı?
Kuzey Anadolu Dağlarının Güney yamacı İç Anadolu'ya bakıyor. Kuzey yamacı Karadeniz'e bakıyor.
Kuzey Anadolu Dağlarının güneyinde mi, kuzeyinde mi?
Kuzeyinde.
Kuzeyinde karşımıza çıkar. Genellemesini hemen net hale getirdik. Kestane ve kahverengi toprağın kendisi Kuzey Anadolu dağlarının kıyısında mı? Daha çok içerisinde mi?
İçerisinde.
Bravo. Türkiye'de iç kesimlerde bozkır toprakları bol bol var. Genellemesini ön plana çıkarabiliriz. Var mı Türkiye'de tundra iklimi?
Var.
Kutuplar içerisinde olur. Olur mu Türkiye'de tundra toprağı?
Olmaz.
Kutuplarda olur. Aşağıdaki toprakların hangisi Türkiye'de görülmez sorusunun cevabı içerisinde Tundra mesela bir cevap olarak karşımıza çıkabilir. Anlaştık mı? Çöllerde olur çöl toprağının kendisi ama Türkiye'de çöl toprağına benzeyen bir toprak var. Nerede var sorusunun cevabı Konya Karapınar'da karşımıza çıkıyor. Çöl toprağına benzeyen toprakların kendisi. Aşırı fiziksel çözümün kendisiyle birlikte ortaya çıkar. Tabii ki yağışın az olduğu yerde bulunan bu toprakların kendisine verimden bahsedemiyoruz. Aşırı tuzlu olduğundan bahsedebiliriz. Böyle bir değerlendirme yapabiliriz. Çöl toprakları da Türkiye'de Türkiye maalesef iç kesimlerde çölleşmeye başladı mantığıyla Konya Karapınar hattında örnekleriyle birlikte karşımıza çıktığını söyleyebilirim. Çöl toprakları için nereye bakıyoruz? İç kesimlere. Problem var mı acaba? Tekrarları gelmeye devam edecek ama yerli toprakları bu şekilde net hale getirdik.
Sonra geldik sizle birlikte intrazonal topraklara gidiyoruz. Bakalım intrazonal topraklar için nelerden bahsedeceğim size. Bitki örtüsü bakımından zayıf eğimli yamaçlarda oluşmuş. Kalınlığı fazla olmayan, büyük ölçüde ana kayanın özelliğini yansıtan toprak. Intrazonalin genel adı bu. Intrazonal topraklardan hidromorfik diye bir kavram karşınıza çıkarsa hidro neyi anımsatıyor size?
Su.
Su kenarında daha çok içerisinde olduğu için atmosferle tepkimeye girmediği için o oksijen oranından bahsedemeyeceğimiz için de dolayısıyla verimden bahsetmeyeceğimiz tarıma elverişli olmayan göl kenarında bulunan toprak hikayesini bence yorumlayabilirsiniz. Hidromorfik problem var mı? Bataklık alan?
Hemen hemen bataklık alanlarına yakın yerlerde ama iç kesimlerde yağış az olduğu için çok aşırı bataklıktan da bahsetmiyoruz ama böyle su birikintileri olur, göller olur. O göllerin bulunduğu yerde kenarda bulunan toprak kıvamındadır diyebiliriz. Var problemimiz.
Geldik kalsiyumorfik toprak. Bu önemli. Fazla miktarda kireç bulunduruyor içerisinde. Kalsiyumorfik topraklardan en önemlisi bu. Kim bu?
Vertisol.
Diğeri Renzina olarak karşımıza çıkar. İlk önce Vertisol ile başlıyorum. Sonra Renzina'ya gidiyorum. Kalsiyumorfik topraklardan. Vertisol'ün kendisi halk arasında taş doğuran dönen toprak adıyla anılır. Yani topraktaki kil oranı fazladır. O su da yani çok yağışın genelde az olduğu yerlerde az olan su o kille karşılaşınca böyle bir kabarma meydana geliyor. Halk arasında dönen toprak adıyla anılıyor. Genelde ayçiçeği tarımının yapıldığı yerde olan bu toprağa biz Vertisol toprak diyoruz. Vertisol'ün kendisi Türkiye'de nerede sorusunun cevabı için Ergene'ye bakmanız gerekiyor. Ergene hattı bizim için önemli olarak karşımıza çıkacak. Vertisol ile ilgili ilk hikayede. Hocam Ergene seçeneklerde yoksa Vertisol'ün kendisi için bakmam gereken yer neresi olsun? Gelin İç Anadolu bölgesine şu Muş bitti hattına doğru buralarda bakabilirsiniz tabii ki ama ilk önce nereye bakmanız gerekiyor? Ergene'ye bakmanız gerekiyor. Vertisol'ün kendisi için bizim için önemli olacak. Ayçiçeği tarımının yapıldığı yerde taş doğuran dönen toprak mantığıyla ortaya çıkar genellemesiyle sorulduğunu söyleyeyim ama yani yakın tarihli bir sınav sorusu olarak geldiği için bence tekrarlanma ihtimali az ama böyle genelde denemelerde karşınıza çıkan bilgiler içerisinde hep yorumlayacağınız yorumlamanız gereken bir toprak olduğunu söyleyeyim. Anlaştık mı? Taş doğuran dönen toprak kim?
Ergene'ye bakın. Ayçiçeği tarımını unutmayın. Doğu Anadolu'da bitti hattına doğru da gidebilirsiniz. Muş Bitlis hattına. İkinci mekan olsun. Problem var mı?
Bir de bizim Renzina var. Hatırlıyor musunuz? Terra rossa'yı? Karstik arazinin olduğu, kireçtaşının olduğu yerde oluyor. Kırmızı mı, kara mı?
Kırmızı.
Kırmızı toprakta. Terra rossa'nın bulunduğu yerden biraz daha böyle yükseklere doğru çıkıyorum. Yine içerisinde kireç taşı özelliği var. Üst kısmı biraz koyu. Altında kireç birikiminden dolayı tabii ki biraz da açık renkli olduğunu söyleyebiliriz. Yani şu görüntüyle birlikte karşımıza çıkıyor. Nerede olur? Terra rossa'nın olduğu yerde olur. Terra rossa'nın biraz yükseğinde olur. Genellemesini sizlerle birlikte değerlendirin. Marmara, Ege, Akdeniz, Renzina'nın bulunduğu yerleri karstik arazi ile birlikte size anlatsın. Anlaştık mı? Kalsiyumorfik toprakların kendisi benim için önemliydi. Kireç birikimi fazlaymış ve sonuç olarak da ben Vertisol için nereye gittim? Ergene'ye. Renzina'nın kendisi için Ege Akdeniz'e sattığı benim için önemli değerli oldu. Var mı probleminiz? Şunun altını çizin. Çok uzun zamandır sorunun gelmediği bir yer ama önemli detayları barındıran bir toprak. Toprağın adı Halomorfik toprak. Buharlaşma sonucunda tuz birikimi fazla oluyor. Nereyi anlatıyor size? Kıyı mı iç kesimler mi?
Buharlaşma sonucunda tuz birikimi fazla oluyor.
Tarım elverişli değil. Yani kıyıda da doğru söylüyorsunuz aslında. Buharlaşma fazla oluyor ama hani tuz birikimi fazla olur genelde. Şu fotoğrafa da baktığım zaman genelde içeri giderim. Konya mesela Tuz Gölü çevresi, Erzurum hattı büyük ve küçük Menderes deltalarında görülüyor. Yani sizin söylediğiniz mantık aslında hani kıyıda olacaksa büyük ve küçük Menderes'e gidin Ege'de ama içeride Konya Erzurum özellikle Tuz Gölü çevresi Halomorfik toprakların e tuzlu toprakların bulunduğu yerleri size anlatsın. Özellikle lütfen arkadaşlar Konya Erzurum büyük ve küçük Menderes deltalarında o tuzlaşmış araziyi hatırlayın Halomorfik toprakların kendisinin böyle bir detay olduğunu söyleyeyim size. Şöyle de bir görüntüyle birlikte karşımıza çıkar. Tuzlu toprak kapalı havzaların olduğu yerde eski göl tabanlarında ortaya çıkıyor. Tuz oranı fazla. Tarımın yapılması bakar mısınız toprağın kendisine çok problemli olur. Genellemesini yapabiliriz aynı zamanda bir toparlayalım isterseniz. Şu ana kadar nelerden bahsettik bakalım. Yerli topraklar dedim. Zonal topraklar ve ben bunlardan Posol'ün kendisi Türkiye'de var diyorum. Nemli ve soğuk olan yerde ortada mıyım yoksa Batı Karadeniz'de mi?
Batı Karadeniz.
Süper. Terra rossa kırmızı mı kara mı?
Kırmızı.
Karadeniz'de mi? Akdeniz'de mi?
Akdeniz.
Akdeniz'i unutmayın. Çernezyum kırmızı mı kara mı?
Kara.
Kara toprak. Nereye bakalım?
Erzurum.
Erzurum Kars'a. Kahverengi orman toprakları için İç Anadolu mu? Karadeniz mi?
Karadeniz.
Denize bakan yamaçları, kuzey yamaçları. Unutmayın. Türkiye'de en geniş alanda bulunan toprak orman toprağı mı? Bozkır toprağı mı?
Bozkır.
Tundra var mı yok mu?
Yok.
Çöl toprak kıyıda mı içeride mi?
İçeride.
Konya Karapınar hattını unutmayın. Intrazonal topraklar eğimli yamaçlar bulunuyor. Hidromorfiklerin kendisi içeride eski göl tabanlarının daha doğrusu su kenarlarında olan su içerisinde olan toprak mantığıyla ortaya çıkar. Kalsiyumorfik topraklardan Vertisol için neredeyiz? Taşla oran dönen toprak Ergene. Renzina'nın kendisi kireç birikimi fazla Terra rossa'nın biraz üstünde. O zaman?
Akdeniz'e geldim.
Halomorfik tuzlu topraklar için genellikle Konya, Erzurum ama büyük ve küçük Menderes deltalarında o su potansiyelinin azaldığı yerde, buharlaşmanın şiddetli olduğu yerde orada kalmış verimin az olduğu toprak hikayesini hatırlamanız gerekebilir. Anlaştık mı?
Taşınmış topraklara gidelim mi sizle birlikte? Azonal toprak diyoruz biz bunlara. Bakalım taşınan azonal topraklar için nelerden bahsedeceğim size. Toprağı ne taşır sorusunun cevabı içerisinde ilk önce ben şundan bahsediyorum. Akarsu. Akarsuyun kendisi içeriden geliyor. Bol materyal taşıyor dedim. Hatırlıyor musunuz? Akarsu konusunda. O materyalin kendisi işte alüvyal oluyor. O materyalin kendisini biriktiriyor. Alüvyal toprak alıyor. Nerede olabilir? Her yerde içeride de olabilir. Yani akarsu geldi vadinin içerisini biriktirdi. Alüvyal topraklar iç kesimlerde ön plana çıkar. Ama bir arada bulunduğu en yoğun bulunduğu bir yer var. Yerler var daha doğrusu. Nereler?
Deltalar.
Deltalarda eski göl tabanlarında genelde alüvyal toprakların kendilerini görüyorum. Böyle de bir hikayeyle birlikte başlayabilirim. Alüvyal toprakların kendisi. Şimdi şu görsele bakın. Yukarıdan geliyor. Akarsuyun kendisi buradan materyali aldı, sürüklüyor. Bir kere şunu söyleyeyim size. Toprağın böyle tabakaları, katmanları olur. O tabakaların katmanları içerisindeki en üstteki tabaka işte horizon diyoruz mesela biz. Tabaka, basamak, katman. Mesela D ana kayadır. Ana kayanın çözülmesiyle, ufalanmasıyla, kimyasal ya da fiziksel yollarla C horizonu olur. C horizonu yani tabakası D'nin özelliğini gösterir normal olarak yani. Çünkü buradan çözülmüş sonuçta aynı özellikte olacak. A ve B'nin kendisinin şöyle bir hikayesi var yıllar içerisinde. İklimle tepkimeye girdiği için organik maddelerin yoğun olduğu yer olduğu için en verimli yer burasıdır. A ya da üstündeki O horizonu dediğimiz yer. Yani en verimli yer. Yağmur suları ile birlikte O horizonunun özelliği de B'ye doğru geçer. Sonuçta toprağın böyle tabakaları katmanları oluyor. Şimdi size soru. Akarsuyun kendisi gelecek bu toprağı taşıyacak. Taşıyacağı yer, aşındıracağı yer, götüreceği yer D mi, A mı?
A.
A ya da O en üstteki tabakayı taşıyor. Doğru mu? O zaman en verimli yeri taşıyor. Doğru mu? En verimli yeri sürüklüyor. Doğru mu? En verimli yeri biriktiriyor. Doğru mu? O yüzden alüvyal topraklar verimlidir. Mantığı buradan geliyor. Anlaştık mı? Alüvyal toprakların kendisi verimli toprak hikayesi ile birlikte karşımıza çıkar. Ve alüvyal toprağın kendisi genelde hep aynı horizonun bir yere birikmesiyle oluştuğu için şöyle bir olayı da vardır. Horizonu gelişmemiştir. Yani birikmiştir. Hep A horizonuyla birlikte A, B, C, D horizonları gelişmemiştir. Aynı horizonla birlikte karşımıza çıkar genellemesiyle değerlendirilir. Horizonu gelişmeyen, verimli olan bu topraklar daha fazla. Bakın daha fazla diyorum. İçeride de oluyor. Nerede oluyor? Çukurova. Deltalarda oluyor. Yani Çukurova onların en önemlisi olarak karşımıza çıkar. Size bir soru. Şimdi ben diyorum ki burada bir toprak oluyor. Toros dağlarının eteklerinde fiziksel ya da kimyasal yollarla toprak çözülüyor. Doğru mu? Buranın iklim özelliğini, ana kayanın özelliğini gösterir o toprak o zaman. Doğru mu?
Ama akarsu bu toprağa geldi. Şuradan aldı. Taşıdı, taşıdı, taşıdı, getirdi, biriktirdi. Alüvyal topraklar buraya biriktiği için buranın iklim özelliğini göstermez. Yani bulunduğu yerin iklim özelliğini göstermeyen topraktır. Taşınarak gelmiştir. Başka bir yerden gelmiştir. Anlaştık mı? Verimlidir. Bulunduğu alan iklim özelliğini göstermez. Mesela ben İç Anadolu bölgesine geldim. İç Anadolu bölgesinin iklimini hiç bilmiyorum. Toprağı inceledim. Lös çıktı karşıma. Ya da işte baktığımız zaman bozkır toprağı çıktı. Daha doğrusu bozkırla örnek vereyim. Bozkır toprağının kendisi çıkınca derim ki burası karasal. Anlaştık mı? Ama alüvyal toprağın kendisi çıktı karşıma. Buranın iklim özelliği hakkında yorum yapamam ki. Başka bir yerden taşınarak gelen topraktır. Çünkü alüvyal toprak. Mantığını anladınız mı?
Evet.
Nerede olur alüvyal toprak diye soracaklar. En önemli detay bu. Şimdi deltaları beraber bir hatırlayalım size. Yeşilırmak.
Çarşamba.
Çarşamba. Hatırlıyor muyuz? Kızılırmak.
Bafra.
Bafra. Çok güzel. Peki Sakarya'nın kendisi?
Karasu.
Karasu deltası. Harikasınız. Meriç.
Meriç.
Meriç Ovası. Çok güzel. Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes'in katkılarıyla Türkiye'de delta en fazla nerede?
Ege.
Ege'de. Harikasınız. Göksu hangi deltayı yapmış?
Seyhan Ceyhan.
Çukurova.
Türkiye'nin en büyük deltası.
Çukurova.
Buralarda bulunan topraklara biz alüvyal topraklar diyoruz. Çok önemli. Anlaştık mı? Bulunduğu bölgenin iklim özelliğini göstermez. Horizonları gelişmemiştir. Verimli mi?
Anlamadığınız bir yer var mı?
Anlaşılmayan bir kavram var mı? Güzel. Detaylı anlatıyorum. Önemli kavramlar çünkü. Ama şunları artık çok kolay yorumlayabilirsiniz bence. Rüzgar toprağı taşıyıp biriktiriyorsa bitki örtüsünün fakir olduğu bir yerde olacağız.
Toprağın adı?
Lös.
Nerede olur? Kıyıda mı, içeride mi?
İçeride.
Bir önceki derse geri geldim. Doğal afetler konusunda bir kavramdan bahsettim. Su ve rüzgar toprağın üst kısmını taşır dedim. Bunun adı neydi? Heyelan ve erozyon mu?
Erozyon.
Erozyon sonucunda oluşur. Lös desem doğru mu yanlış mı?
Doğru.
Evet. Rüzgar erozyonu sonucunda toprağın taşınması ile birlikte oluşuyor lösün kendisi. Hatta alüvyal toprak da akarsu erozyonu sonucunda oluşur diye yorum yapabilir miyim?
Evet.
Aynı şey.
Ay şey var.
Evet öyle bir şey var. Akarsu toprağa taşıdı, biriktirdi. Alüvyal toprak da akarsu erozyonu sonucunda oluşan toprak mantığıyla birlikte karşımıza çıkar. Bağlantıları böyle kurun lütfen. Anlaştık mı? Çöllerde ve karasal olan yerlerde lös topraklar iç kesimlerde karşımıza çıkar. Genellemeyi bu şekilde yapıyorum ben. Buzullar toprağı taşırsa moren olur. Morenlerin Türkiye'de etkili olabileceği bir yer varsa Marmara'da mı? Doğu Anadolu'da mı?
Doğu Anadolu.
Doğu Anadolu'da Cilo dağlarından çok bahsettik değil mi? Buzulların varlığından bahsettik. Oralarda da morenlerin biriktirdiği alanları görebiliriz. Tabii daha fazla kutuplar içerisinde bu toprakları görüyoruz. Çok daha yüksek İskandinavya'nın yükseklerinde vesaire ama Türkiye içinde Doğu Anadolu hattı morenlerin yoğun olduğu yeri anlatıyor bana. Anlaştık mı acaba?
Peki bana söyler misiniz? Eğimli yamaçtayım ama neredeyim bir bakın. Toros dağlarının ve Kuzey Anadolu dağlarının bu kez içerisindeyim. Bakın şuralarda, şuralarda. Anlaştık mı? Kuzey Anadolu dağlarında hani denize bakan yamaçlarında orman toprağı var dedik ya. Bu kez içerideyiz. Böyle Gümüşhane Bayburt'a bakan taraftayız. Eğimli yamaçlarda yer çekiminin katkısıyla birlikte buradaki ince materyaller yamacın sonuna doğru sürükleniyor. Orada birikiyor. O biriken küçük ince materyali bu topraklara Kolivyal adı veriliyor ve genellikle su tutma kapasitesi çok olan bu topraklar genellikle bağcılık ve bahçe tarımıyla, ceviz bahçeleri, kiraz bahçeleriyle ön plana çıkıyor. Şeftali bahçeleri falan olur mesela oralarda. Bu topraklar Kolivyal. Anlaştık mı? Problem var mı? Detay genel kültür bilgisi gibi bence bu ama Kolivyal kavramı çıkar karşınıza. Sonuçta bunu buradan da anımslamanız gerekebilir. Bir de şöyle bir hikaye var mı acaba? O ince materyaller gitti de yukarıda ne kalır? İri materyaller değil mi? Taşınmayan iri materyallere ne denir?
Litosel.
Litosel de o yukarıda kalan iri malzemenin adı olarak karşımıza çıkıyor. Litoseller. Kolivyal toprakların yamaç boyunca aşağı doğru inmesinden sonra yukarıda kalan iri malzemeli materyaller Litosel olarak ön plana çıkar. Bir de volkanlardan çıkan kum boyutundaki malzemelerden oluşan toprak. Normalde humus bakımından zengin olması lazım değil mi? Volkanizma var çünkü. Ama bunlar çok küçük materyaller olduğu için fakir ve verimi düşük olan topraklar oluyor. Genellikle Ağrı Van hattında bu toprakları görüyorum. Tarımsal faaliyetlerden çok bahsedemiyoruz. Regosollerin kendisi için yine detay kavramlardan bir tanesi gibi görünüyor.
Şimdi sizin için olayı başa sardım. Benim için söyleyin lütfen. Kimyasal yollarla çözülen toprakların kendisi ve oluşan toprakların kendisi. İçeride miyiz, kıyıda mı?
Kıyız.
Kıyız. Yağmurun etkisi, suyun etkisi var. Doğru mu? Fiziksel yollarla çözünmek için kıyıda mıyız, içeride mi?
İçerideyiz.
İçerideyiz genellemesiyle birlikte anımsayabilirsiniz. Hangisinde toprağın kalınlığı daha fazla olur? İçeride mi, kıyıda mı?
İçeride.
Kıyıda. Kimyasal yollarda oluşan toprak daha hızlı oluyordu. Toprak kalınlığı daha fazla oluyordu. Anlaştık mı? İçerideki toprağın toprak kalınlığı kayanın üstündeki oluşan toprağın fiziksel çözüm daha azdır mantığı var. Anlaştık mı?
Toprakların kendisi bizim için yerli zonal taşınmış azonal olarak çıkabilir karşımıza. Ya da eğimli amaçlarda intrazonal toprak hikayesi de var. Bana söyler misiniz acaba? Karadeniz'de nemli ve soğuk olan yerdeyim ben. Toprağın adı nedir?
Nemli ve soğuk olan yerde bulunan toprağın adı Posol olur.
Efsane dinlemişsin. Neyse çözeceğiz merak etmeyin. Nemli ve sıcak olan yerde dersem laterite gidin. Anlaştık mı? O Türkiye'de olmuyordu. Benzeyen toprak lateritleşmiş toprağa Doğu Karadeniz kıyılarını görüyordum. Ama nemli ve soğuk diyorsam Posol karşınıza çıkar. Bunun karşınıza çıkma ihtimali yok. Hatta yok diye de sorulabilir yani Türkiye'de. Anlaştık mı?
Kırmızı toprak desem?
Terra rossa.
Burada akıyoruz. Burada problem yok. En verimli desem?
Çernezyum.
Kırmızı mı kara mı desem?
Kara.
Çok güzel. Kahverengi orman toprağının kendisi ormanların olduğu yerde olur. Kuzey Anadolu dağlarının güneyinde mi kuzeyinde mi?
Kuzeyinde.
Harikasınız. Olayı çözdük. Türkiye'de en geniş alanda bulunan toprak orman mı, bozkır mı?
Bozkır.
Peki Tundra var mı yok mu?
Yok.
Çöl toprak varsa Rize'de mi olur? Konya'da mı?
Konya'da.
Harika. Intrazonal topraklardan hidromorfik toprakların ne içerisinde oluyor?
Su.
Su. Çok güzel. Kalsiyumorfik topraklar kireç birikimi biraz fazla oluyor. Ayçiçeği desem?
Vertisol.
Çok güzel. Ayçiçeği tarımı var. Taş doğuran dönen toprak. Hatırladınız mı? Peki karstik arazide oluyor yine Terra rossa'nın üstünde desem adı?
Renzina oluyor.
Çok güzel. Tuzlu desem, büyük ve küçük Menderes'in kendisi desem, Erzurum desem, Konya desem?
Halomorfik toprakların kendisi karşımıza çıkar.
Akarsu toprağı taşıyorsa?
Alüvyal.
Rüzgar?
Lös.
Buzul?
Moren.
Çok güzel. Peki söyler misiniz? Eğimli yamaçlarda yamacın sonu birikmiş küçük materyal kim onlar?
Kolivyal.
Yukarıda kalmış iri taneli?
Litosel.
Litosel ve volkanizmanın olduğu yerde küçük kum boyutunda verimi düşük olan toprağın adı?
Regosol.
Regosol mantığı ile birlikte karşımıza çıkıyor. Topraklarla ilgili böyle detaylarımız var. Çıkarsa acaba soruları yapar mısınız? Anlaşılmayan bir durum var mı?
Geldik yer şekillerinin en son kısmına. Bakın coğrafi konum iklim dedim. Yer şekilleri coğrafyanın üçüncü basamağı dedim. Yer şekillerinde dağ, ova, plato, akarsu, göl, doğal afetler, topraklardan bahsettik. Şimdi böyle geriye kalan kısımlar var. Yani akarsuların, rüzgarların aşındırma biriktirme şekilleri, karstik şekiller, dalgaların aşındırma biriktirme şekilleri, falezler, kumsallar, bu kavramlardan bahsedeceğim. Koy ve körfez alanlarına bakacağız sizle birlikte. Artık yer şekillerini tamamen bitireceğiz burada. Sonra ekonomik coğrafyaya doğru yol alacağız. Hazır mıyız?
Bir sonraki derste yer şekilleri için son konuda görüşmek üzere. [Alkış]