2) AYT Türk Dili ve Edebiyatı - İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı - Sözlü Dönem - Kadir GÜMÜŞ - 2026

[Müzik] Gözümün nuru. Sevgili Pıtırcık Tayfa. Ben Kadir Gümüş. Türk Dili ve Edebiyat öğretmeniniz. AYT Türk Dili ve Edebiyatını 24'te 24 yapmak için geldin. Hoş geldin efendim.

Eğer bu videoyu açmışsan, benimle karşılaşmışsan, ben seni görmüşsem, sen de beni görmüşsen demek ki beni kimseyle aldatmamışsın. Buraya gelmişsin. Bak ben de seni kimseyle aldatmadım. Ta Konya'dan çıktım stüdyoya geldim. Arkadaşlar asıl edebiyatın başladığı yer burası. İşte asıl burası. İlk videoda ben giriş yaptım. Diğer konuları öğrenmek için çatı bilgiler verdim ve her şey ayrıntısıyla burada başlayacak. İslamiyet öncesi Türk edebiyatının sadece sözlü dönemini bu videoda anlatacağım. Diğer videoda yazılı dönem olacak. Sonra destanlarla İslamiyet öncesi Türk edebiyatını bitireceğim. Bunu da bir uzun video yerine kısa kısa videolara bölmek istedim ki her şeyi çok güzel bir şekilde öğrenelim istiyorum. Tamam. Kitaplarımız hazır. Ders notlarımızı açalım. Çünkü ders notlarını ben birebir bir şekilde yansıtacağım buraya. Hem beyaz hem akıllı tahta kullanacağım. Soru bankamız ve karekod çözümde tabii ki hemen emriniz amade ama şimdi burası bittikten sonra ders notlarının arkadaşlar bu karikot değildi içindeki karikottan içindeki karikottan arkadaşlar ÖSYM'nin sorduğu sorularda çözümünü yapacağım.

Peki İslamiyet öncesi Türk edebiyatı sözlü döneme geçmeden toplam İslamiyet öncesi Türk edebiyatının genelinden ÖSYM hangi yıllar neleri sordu? 2022 yılında destanın oluşumunu sordu. 2021 yılında prens kanyanamkara papamkara hikayesini sordu. 2020 yılında Bozkurt Destanını sordu. Helo Destanlar uzun bir video olacak belki ama çok zevkli olacak. Destanların özetlerini de işleyeceğiz. Özetler bizim için önemlidir. 2019 yılında Oğuz Kaan destanını sordu. Yani ÖSYM'nin ciddi anlamda önemsediği konulardan bir tanesi.

Şimdi bak, İslamiyet öncesi Türk edebiyatı. Şimdi ben Türklerin İslamiyet'i kabul etmeden önceki dönemler yani onların Gök Tanrı inancını kabul ettikleri, onların Budizm, Budizm ve onların [Müzik] Haizm bir tanesini yazmıyorum. Bir de Hristiyan mezhebi Nastorilik var ama asıl en çok kabul edilen Gök Tanrı'yla Budizm'dir arkadaşlar. Bunları kabul ettiği dönem. Şimdi ben burayı ikiye ayırırım. Bir sözlü dönem. A yazı yok. Bir edebiyat var ama konuşarak kulaktan kulağa. Arkadaşlar ben ona bir şey anlatıyorum. O ona bir şey anlatıyor. Edebiyat böyle yürüyor. Ben bunu sana bir şiir okudum. O da Kübra'yı okudu. Yani bu kulaktan kulağa arkadaşlar anonim özellikler gösteren sözlü bir edebiyat. İşte sözlü dönem. Arkadaşlar bu videoda sadece burayı anlatacağım. Bundan sonraki videoda yine İslamiyet öncesi Türk edebiyatı. Bu sefer yazılı dönem. Artık Türkler taşa da olsa yazmaya başladılar. Orun yazıtlarla birlikte ilk edebi yazılı belgeler ortaya çıktı. O zaman sizinle sözlü dönemi güzel bir şekilde halledelim arkadaşlar. Hazır mıyız? Bence hazırız. Buyurun.

Şimdi bir ön bilgi vereceğim arkadaşlar buraya başlamadan önce. Normalde şiir bilgisini işleyeceğiz. Şiir bilgisi de arkadaşlar geçiş döneminden sonra ama önce bunları bilmen lazım. Şimdi burada bazı bilgiler vereceğim. Şimdi sana birisi şiir vermiş. Tamam arkadaşlar nazım birimi nedir biliyor musunuz? Şiir bu şekilde dört dizeden oluşuyorsa dörtlük derler. Tamam bitti. Bunu bilmeni istedim. Başka bir şey yok. Tamam. Dört dizeden oluşmuşsa buna dörtlük derler. Biraz sonra zaten göreceğiz. Peki kafiye şeması nedir arkadaşlar? Mesela bu dörtlük verilmiş ya bana. Tamam hocam dörtlük verilmiş. Evet. Şimdi ben sonuna rastgele kelimeler yazıyorum. Bak. Kel, mel, sel. Buranın ne de olsun? Ab. Tamam mı? Sonuna yazdım. İyi dinle. Sona bunlar var. Şimdi bunlar birbirine benziyorsa a a bunlara benzemiyor. O zaman b. Bitti. Bu kadar basit. Peki hocam şöyle yapın. Hadi kafiye şamasını şöyle olsaydı ne olurdu? Hemen yapıyorum ya. Safi şeması dediğimiz hikaye budur. Ya budur. Başka bir şey yok. Sona benzeyen yerler aynı harfleri vereceksin. Eğer şöyle olsaydı bunlar şiir bilgisini işleyeceğiz ama şu an ön bilgi olarak söylüyorum. Zaten ön bilgi yazıyor gördüğünüz gibi. Tamam mı? Yazıyorum hemen burada. Kalem. Tamam. Salem. Tamam mı? Yazayım. Burada da malem. Buraya da sandık yazdım. Bak birbirine benzeyenlere aynı harfi vereceksin. A kalem, salem, malem kafiye olarak aynıdır demek ki. Bu da farklıdır. B diyeceksin. Bitti. Yani ön bilgi olarak bunlar hiç de zor değil arkadaşlar. Gördüğünüz gibi bir liseye 9. sınıfa kaydolduğunuzda ilk öğretilen husustur.

Gelin şimdi Sammit öncesi Türk edebiyatını ikiye ayırıyorum. Bir sözlü dönem. İki yazılı dönem. Yazılı dönem arkadaşlar nerede olacak? Diğer videoda, bundan sonraki videoda. Burada sadece sözlü dönem burayı ele alacağız. Tamam mı? Hadi bakalım. Şimdi sözlü döneme şöyle de derler. Diğer adını yazıyorum sözlü döneminin. Hadi bakayım arkadaşlar. Bismillah diyorum. Destan dönemi de diyebilirsiniz. Şimdi iyi dinleyin beni gençler. Sözlü dönemi Türklerde besleyen üç tane önemli tören vardır. Bu törenler nelerdir? Bir sığır töreni. Aldığın gibi bileceksin. Sığır töreni av törenidir. Aa sığır töreni ne töreniymiş? Av töreni. Tamam. Av. Peki Türkler niye avlanıyorlar? Karınlarını doyurmak için. Göçebe bir toplum. Karınlığını doyurmak için avlanıyorlar ama avı sadece bu amaçlı kullanmıyorlar. Bir avlanıyorum. Avlanarak karnımı doyuruyorum. İki atıyorum bir savaş aleti yaptım ya. 12 ilk önce hayvan üzerinde deniyorum. Sonra savaşta insanın üzerinde deneyeceğim. Bak aynen bu şekilde. İki şölen ya da diğer adıyla seyla ama daha çok ÖSYM şöleni kullanır. Peki şölen nedir arkadaşlar? Şölen de onların kurban törenleridir. Aa kurban olayı var. Ak aygır kesiyorlar. Lekesiz ak aygır. Ve bunu Gök Tanrı için kesiyorlar arkadaşlar. Ve bu ak aygırı en yüksek dağ buluyorlar. Dağın güzel, en yüksek bir mağarasına gidiyorlar. Çünkü Gök Tanrı inancı. Tanrı'nın gökte olduğuna inanıyorlar ya. Ona yaklaşmak istiyorlar ve ak aygır kesiyorlar. Demek ki o da kurban töreni. Zaten şölenle direkt kodlayabilirsiniz. E kurban kurban. Burada da sığır avladım diye kodla. Burada da sığır havlanmaz ama burada böyle kodla. Kurban. Kurban bayramını hatırlayın sana biz de. Abo etler şölen midenin şölen yaptı. Evet. Ve U törenleri vardır. Yu törenleri de ölüm törenleridir. Aa, yas törenleridir. Biri ölmüştür arkasından ağlarlar arkadaşlar. Ağlar. Arkasından ağlarlar. Onlar ne yaparlar biliyor musun? Yüzlerini çizerler. Saçlarını başlarını yolarlar. Yani yerlerde yuvalanırlar. Ve ağlayan kişiler de yazmama gerek yok. Bu sadece genel kültür olsun diye. Sığçılar, ağıtçılar derler bunlara da. Ve bu törenlerde ağlarlar arkadaşlar. Çok değil. 30-40 yıl öncesine kadar. Yani insanlarda sığıçılar vardır, ağıtçılar vardır. Nedir biliyor musunuz? Buna parayla gidiyorlar ağlamaya. Mesela birisi öldü. Oo çok önemli birisi öldü diye zem hemen para veriyorlar. Ağaçı getiriyorlar ağlıyorlar. Kim öldü bilmiyor. Tamam mı? Ağlıyorlar. Ve bir de gelenekte şu vardır. Sen benim yasıma gelip ağlarsan ben senin yasına gidip ağlıyorum. Yani yaz, ölüm her dönemde vardır. Demek ki üç önemli tören vardır. Bir sır av töreni. 2. Şölen kurban töreni. 3. Yu ölüm törenleridir. Ölünün o kör ölür zaten badem gözlü olur. Burada da ölünün meziyetleri anlatılır. Ölen kişi anlatılır. Demek ki ilk şiirler. Hocam bunları niye anlatıyorsun? Çünkü ilk şiirler arkadaşlar nerededir biliyor musunuz? İlk edebiyat işte burada söylenmeye başlanmıştı. İnsanlar hava toplu çıkıyorlar. Gündüz avlanıyorlar. Gece arkadaşlar hop ateş yakıyorlar. İşte kendi sohbetleri esnasında kopuz eşliğinde şiirler söylüyorlar ya da kurban ziyafet akşam toplanıyorlar. Ateşin başında birbirlerine şiirler söylüyorlar. Buyurun. Ya da ölüm törenlerinde sadece gitti gitti gitti gitti diye ağlamak yok. Sadece bu yok. Arkadaşlar yani burada ölünün meziyetlerini anlatan şiirler söylüyorlar. Demek ki ilk edebiyat hangi törenlerden doğmuştur derseniz arkadaşlar bu törenlerden doğdu. İlk edebiyat bu törenlerden doğdu. Biraz sonra zaten sınıflayacağım törenlerle bağlantısını kuracağım.

Peki bu törenlerde şiir okuyan kişilere ne adı verilir? Aa şaman. Bunlara şaman derler. Bak başka adları da vardır. Baksı derler genelde Kırgızlar. Tamam mı? Şaman, baksı, kam aa Kam, Şaman, Baksı, Ozan. Evet. Altaylar daha çok Kam diyor. Kırgızlarda daha çok Baksı diyor. Tamam mı? Ya da Oğuzlar Ozan diyor. Ve arkadaşlar oyun. Aa bunların hepsi aynı kişidir. Gördünüz mü arkadaşlar? Vay be. Rengarenk tüyler falan takarlar arkadaşlar. Transa geçerler. Ağzından küpükler çıkarlar. Kendilerinden geçerler. İşte bunlara şaman deriz. Ama bunun başka adları da vardır. Kam, şaman, baksı, ozan, oyun. Ellerine de kopuzu alırlar arkadaşlar. Kopuz eşliğinde okudukları şiirler edebiyatın temelidir. Ama şamanların sadece şiir okuma özellikleri yoktur. Çok yönlüdür. Bir, bunlar dönemin din adamıdır arkadaşlar. Din adamıdır. Yani Gök Tanrı dininin din adamları bunlardır. Peki hocam tamam bir şaman öldü. Ondan sonraki şamanı nasıl yetişiyor arkadaşlar? Ondan el alıyor. Hatta Anadolu'da bugün vardır. Ocak vardır. Mesela birbirinden kurşun döküyor ya. Öbürü öbürüne el verirse sen benim yardımcısın derler. Tamam mı? El alırlar. Yani çıraklık her şeyle çıraklığıyla diğeri yetişir. Aynı zamanda bunlar hekimdirler. Hekim hastalıkları sağaltırlar, iyileştirirler. Aynı zamanda bunlar arkadaşlar otacıdır, eczacıdır. Otlarla insanlar tedavi ederler. Ne kadar çok şeyleri var. Gördünüz mü? Aynı zamanda arkadaşlar bunlar ölülerin ruhunu göğe Gök Tanrı'ya gönderdiğine inanırlar. Aynı zamanda bunlar büyü yaparlar, büyücüdür. Aynı zamanda bunlar bilgedir. Çeşitli bilgilere hakimdir. Aynı zamanda bunlar şairdir. İşte burada sırlarda, şölenlerde ve yuarda şiirler okurlar ve bunu kupuzla birlikte söylerler. Müzisyendir ve bunu söylerken de dans ederler. Dans, ağızlarından köpükler çıkarırlar. Ve bu yüzden her yönüyle önemlidir. Ateşin başında kendini kaybetmiş, coşuyor. Ve biz edebiyat dersi işlediğimize göre bunların şairlikleriyle ilgileneceğiz. Adları bilinmez. İlk şairler arkadaşlar bunlardır. Çünkü ilk şiirleri söyleyenler. Sözlü dönemin ilk sanatçıları arkadaşlar bunlardır.

Sözlü edebiyatın özellikleri nelerdir? Bir kere nazım birimi olarak ne kullanılır? Dörtlük. Hadi bir örnek verelim mi? Nasıl dörtlük olduğunu ve dörder dizeden oluşan şiirler olduğunu örnek verelim. Buyurun bak. 1, 2, 3, 4. Klar kamuk kölerdi. Taklar başı ilerdi. Acun tını yılırdı tütü içecek çerkeşir. Kuru yerler hep gürledi. Dağ başları görüldü. Dünyanın soğuğu ılıdı türlü çiçekler sıralandı tabiatla alakalı. Gördünüz mü? Dörtlük. O zaman nazım birimi nedir dediği zaman dörtlük diyeceksin. Peki kafiye şeması daha ileride göreceğiz ama ön bilgi olarak bak birbirine benziyor. Kölerdi, ilerdi, yılırdı birbirine benzediği için a a bu farklı olduğu için b. Kafiye şeması da bu şekilde. Yalnız bir tane dörtlükten oluşmaz. Mesela bir sürü dörtlük 4 bu şekilde dörtlüklerden oluşur. Peki uyak redif var mıdır? Vardır. Bak ileride zaten göreceğiz. Tek ses benzerliğine yarım uyak diyeceğiz. Genellikle yarım uyak ve redif kullanılır. Demek ki İslamiyet öncesi Türk edebiyatta hangi uyak var? Yarım uyak. Bitti. Nazım birimi nedir? Dörttük. Aferin. Redif var mıdır? Vardır. Demek ki bu uyak kafiye. Daha sonra göreceğiz. Sen müsteri ol. Sadece şu an yarım kafiye ve redif olduğunu bil. Al. Kafiye şeması. Hadi örnek bakalım. Bir dörtlük değil mi bu? Tamam. Börleyi, urlayı, yırlayı birbirine benzediği için arkadaşlar A B. Demek ki arkadaşlar kafiye şeması A A A B şeklindedir. Tamam mı? Öğretmenim birden çok dörtlük olursa 1, 2, 3, 4, 1, 2, 3, 4. Hadi yapalım. A A B C C C. Clariyeli B devam edelim. D B E B şeklinde gider genellikle arkadaşlar. Gördüğünüz gibi kafiye şeması budur. Bak ulup eren börleyp yaka urlayı sıkıp yünü yorlayı sığtap gözü örtülür uludu erler kurtça. Bağırıp yırttılar yaka çdılar sıkla yaştan gözler örtülür ağlıyorlar. Demek ki bir youtu törenin de söylüyorlar bu şiiri. Evet o zaman şurayı hemen temizledim.

Ölçü. Ölçü olarak evet yine şiir bilgisinde göreceğiz. Ölçü çok kolay bir şeydir biliyor musunuz? Ölçü olarak tabii ki hece ölçüsü. Evet hece ölçüsü. Mesela bunun kaçlı hece ölçüsü olduğunu bulması çok kolay. İleride anlatacağım. Ünlüleri sayıyorsunuz. Bak 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. Bak geneli 7. O zaman genellikle 7'li, 8'li, 11'li, 12'li gibi bir sürü ölçü kullanıyor. Sonuçta sözlü. Yani bunu yazarken böyle otomatikman yili olsun diye otomatikman saymıyorlar. O yüzden ufak tefek sözlü edebiyatta sıkıntılar olur. Atıyorum şu 7 olabilir, şu 7 olabilir, bu 8'li olabilir, bu 7 olabilir gibi karşımıza çıkıyor. Demek ki 7 heceli, 8 heceli, 12 heceli, 11 heceli şiirleri bu dönem söylüyorlar ama daha çok 7, 8, 12 İslamiyet öncesinde çokça karşımıza çıkıyor. Ölçü dediğimiz budur işte. Hece şiir bilgisini de göreceğiz. Ön bilgi. Tamam mı?

Peki konular ya arkadaşım bir halkı ilgilendiren konu neyse hepsini kullanıyorlar. Bak bir doğa. Karnımı doğadan doyuruyor. Tabiat veriyor bana her şeyini. Onu anlatırım. Hayvan benim için önemlidir. At. Hayvanın arasındaki at çok değerlidir. Savaş onunla giderim. Her şeyi onunla yaparım. Silah. Oo arkadaşlar at. Silah avcılık savaş ölüm. Kısacası halk yaşadığı her şeyi burada konu olarak kullanıyor efendim.

Peki bilgi kaynaklar. Biz bugün İslamiyet öncesi Türk edebiyatı sözlü bir dönem olduğu için hangi kaynaklardan daha çok karşımıza çıkıyor? Çin kaynakları. Çünkü o dönem Çin'le işin dışındayız. Çin'le ilişkilerimiz var. O zaman bize çoğu bilgi Çin kaynaklarından geliyor ve Moğol kaynaklarından geliyor. Çin ve Moğol kaynakları bizim bilgi edinme yerlerimizdir arkadaşlar.

Peki dönemin sanatçıları neydi? Hadi o ağzından köpükler çıkararak dans eden kam şaman baksı oyun ozan. Demek ki bu isimler veriliyor. Hatta bir film var arkadaşlar. Haluk Bilgiler'in de oynadığı Beyaz Öztürk'ün de oynadığı arkadaşlar. Hacıvat Karagöz neden öldürüldü filminde Kamana var mesela. Kamana. Tamam mı? O da buna güzel bir örnek olarak verilir. Onlar bilgedir. Sadece din adamı değildir. Aynı zamanda şairdir.

Peki sözlü edebiyat ürünleri nelerdir arkadaşlar? Nelerdir? Bak bir koşuk. Koşuk dönemin arkadaşlar aşk, tabiat, yiğitlik, kahramanlık konuların işlendiği şiirlerdir. Peki başka? A sagu. Aa ölüm. Neden öldü? Öldüğüne ağlıyorum ben bu şiirlerde ve ölen kişinin yiğitliklerini anlatıyorum. Geldik destan. Vay bir toplum arkadaşlar bir toplumu derinden etkileyen toplumu çok ama çok derinden etkileyen olaylar. Bu bir savaş olabilir ya da bu bir göç olabilir. Tamam mı? Ve görmenim koşukla farkı ne? Koşukla aşk, tabiat. Hocam bu kahramanlık ikizinde de var ama bir şey söyleyeceğim. Koşuk küçücük dörtlükler ya. 3 be dörtlük ama arkadaşlar destanlar çok uzun. Abo sınırsız bir sürü dörtlük ve koşuk daha çok kişinin bireysel kahramanlığı ama destan topluma mal olmuş kişiler. Topluma mal olmuş kişiler. Bir de savlar vardır. Bakın ona dörtlükler falan demedim. Genelde düz yazı şeklindedir. Bu da arkadaşlar dönemin atasözüdür. Atasözlerinin o adlarıdır. Peki öğretmenim bunlar neden oluşur? Gördüğünüz gibi dörtlüklerden oluşur. Sava demedim çünkü sav şiirseldir ama daha çok düz yazı şeklinde karşımıza çıkar arkadaşlar. Bak kuş dörtlüklerden oluşur. Kfeşaması A Aa Aa B C C CB ve Sagu da aynısı A A AA A B C C C CB. Destan da aynısı A A AA A B C C C CB. Yani sonları şöyle atıyorum bu kül, atıyorum bu sül, atıyorum mül, atıyorum bu kelebek. Bak A bu kelebekse B de bununla aynı kafiyeli arkadaşlar. Kelebek. Hadi kelebekle sonu benzeyen tek ek benzedi burada. Bu da arkadaşlar atıyorum kam, sam, lam. Bak bunlar da kendi içinde. Yani şu üçü kendi arasına benziyor. Bu üçü kendi arasına benziyor. Bunlar da benziyor. Kafeye şeması budur. Halk edebiyatla da koşma olarak devam edecek. Biz buna koşma tipi kafiye şeması adını rahatlıkla verebiliriz. Evet. Peki koşuklarda ne işlenir? Aşk, doğa, yiğitlik. Halk edebiyatında karşılığı neydi? Koşuğun koşma. Yani halk edebiyatı koşma olarak devam etti. Peki divan edebiyatında şöyle devam etti diyemem ama şunu diyebilirim arkadaşlar. Divan edebiyatında gazelle de konu olarak benzeşir. Peki Sagu ölüm anlatır. Ölen kişinin arkadaşlar yiğitlikleri vardır. Bunlar anlatılır. Halk edebiyatında ağıt olarak devam etti ve divan edebiyatında da Mersiye olarak devam etti arkadaşlar. Alper Tunga sagusu devlete. İlk videoda söylemiştim. Devlet neyin kısaltmasıydı? Divan Lügat Türk. Kaşkarlı Mahmut. Arkadaşlar bu söz denemin ürünü ya. halkın arasından duyduklarını o günlere kalanları yazdı bugün veriyor. Koşu örnekleri Divan Lügat Türk Kaşkarlı Mahmut'un Divan Lügattinde vardır. Evet yazıya geçirdi. Sagu örnekleri de Kaşkarla Mahmut'un Divan Lügatünkünde vardır ve en güzel örneği de Alper Tunga sagusudur. Alper Tunga öldü mü? İşsiz acın kaldı mı? Felek ucunu aldı mı? Hemdürek yırtılır. Halkı Alper Tunga'nın arkasından ağladı. Destan halkı derinden etkilemiş. Savaşlar, göçler vardır. Buna ayrı bir video ayıracağım. Sırf destanları ayrı bir videoda anlatacağım. Çünkü net sonunun geldiği bir yerdir. Evet. Savlar da dönemin neleridir arkadaşlar? Dönemin atasözleridir. Genelde düz yazı cümle şeklindedir ama bazen arkadaşlar şiirsel şekilde de karşımıza çıkarlar. Demek ki sözlü edebiyat ürünleri nelerdir dediğim zaman arkadaşlar aklımıza bizim bunlar gelecek. Şu gelin bunların teker teker örnekler vererek bunları inceleyelim. Çünkü bize var ya bir metin verecekler ve o metnin ne olduğunu soracaklar. Biz pıt diyebileceğiz. Rahat olsa Kadir Hoca'nın öğrencisi. Pıt diyebileceksin ve metin merkezli götüreceğiz dersimizi. Sağ.

Sav neydi? Dönemin atasözleriydi. Atasözüydü. Örnek verir misiniz hocam? Vermez miyim ya? Hem de sınavda çıkacak örneğe tutturmak amacıyla direkt devlet kitabından ve Talim Terbiye Kurulu'un verdiği, yayımladığı arkadaşa kazanımlardan bak. Aç neyim? Toknetmez. Aç neyemez tok ne demez? Yani aç önüne ne koyarsan yer tokta tok ya Allah'ım bıdır bıdır bıdır konuşur. Erme güke bulut yük olur. Tembele bulut yük olur. Normalde bulut yük değildir. Ama tembele bile yük olur. Yeter ki bir adam tembel olmasın. Su vermezke süt ver. Su vermeyene süt ver. Bir karga bir ile kış gelmez. Bir karga ile kış gelmez. Değil mi? Bir karga gördün diye kış geldi sanma. Demek ki dönemin 30 üzeri. Gördün mü? Mesela şu ayrı, şu ayrı ve bunlar ayrı. Bak ne kadar güzel. Peki ilk arkadaşlar örnekleri, ilk sa örnekleri arkadaşlar Orhun yazıtlarında karşımıza çıkar. Bir sonraki videoda yazılı edebiyatta göreceğiz. Orun yazıtları üç taştan oluşur. Ha aslında dörttür ama arkadaşlar Tonyukook'tan iki tane var. Tonyukook yazıtı. Sonra Kültig'in yazıtı, Kültig'in yazıtı ve Bilge Karın yazıtı. Bunların hepsine ben kısaca Orun yazıtları diyebilirim. İlk örnekler Orun yazıtlarındadır. Sabın ama diğer güzel örnekler nerededir dersen DLT. Kaşkarlı Mahmut'un Divan Lügat Türk'ü ve Dede Korkut hikayeleri vardır arkadaşlar. Vay! İçinde bir sürü hikaye olan muhteşem bir eser. Evet, Dede Korkut hikayeleri. Demek ki bu eserlerin içerisinde rahatlıkla karşımıza çıkar. Demek ki sav budur. Dönemin neleriymiş arkadaşlar? Savrlar atasözleridir. Mis gibi atasöz olarak karşımıza her yönüyle çıkar.

Peki koşuk. Koşuk neydi arkadaşlar? Dörtlükler halinde olan aşk, tabiat ve yiğitlik. Biraz daha bireysel yiğitlik. Konulu şiirler koşuktur aşk da olabilir, tabiat da olabilir, yiğitlik ama en çok tabiat üzerinedir. Onu da söyleyeyim. Bak dörtlükler halinde. Gördünüz mü? Ben bunu özellikle vurgulamıştım. 1, 2, 3, 4, 1, 2, 3, 4 böyle gider. Tamam mı? A A A C CB şeklinde gider. Bakıyorum. Arkaşup, yüz keşip yörkeşip hepsi birbirine benziyor. A ve B CB şeklinde gidiyor. Kızıl sarık arka şup yipkin yaşıl yüz keşip bir bir geri yörgeşip yanluk anı anlaşır. Çevresini verecekler rahat olun. Kızıl ve sarı çiçekler yerde bitiyor. Mor ile yeşil yüz yüze geliyor. Birbirlerine sarılıyor. İnsan hayret içinde geliyor. Tabiat çiçekler falan diyor. O zaman bitti. Bu bir ne örneğidir arkadaşlar? Koşuk örneğidir. Peki koşuğun arkadaşlar halk edebiyatındaki adı neydi arkadaşlar? Koşma. Halk edebiyatına gelişirken koşma olarak devam edecek. Divan edebiyatındaki koşuğa benzer arkadaşlar türde nedir dediğim zaman konu olarak tabii ki gazeldir.

Efendim geldik sagu. Sagu neydi? Yu törenlerinde, ölüm törenlerinde söylenir arkadaşlar. Ölmüş arkasından ağlaşıyorlar. Ya yavrum ağlaşıyorlar arkasından. Alpertunga öldü mü? İşsiz acun kaldı mı? Öldücün aldı mı? Emdirek yurtılır. Ve o da koşuk gibi. Arkadaşlar kafiye şeması aynıdır. Destanla da aynıdır. Dörtlükler halinde a a b c c c c c b d d d d şeklinde gider. Alpertunga öldü mü? Kötü dünya kaldı mı? Felek öcünü aldı mı? Şimdi yürek yırtılır. Alpertunga öldü. Bak ölüm var değil mi? Ölüm var. Ve bu şekilde nazım birimi de gördüğünüz gibi dörtlüktür. Kafiye şeması da aynı şekilde karşımıza çıkar. Peki bunun halk edebiyatındaki adı nedir arkadaşlar? Ağıt. Divan edebiyatındaki adı nedir arkadaşlar? Mersiye olarak devam eder. Ve Divan Lügat Türk'te de meşhur ar tumra sagosu mevcuttur.

Peki İslamiyet öncesi Türk şiirinde bazı kavramlar var. Bilelim. Kurgan mezar. Bal bal mezar taşı. Bal bal işte. Mezar taşı. Kaç kişi öldürdüyse o kadar dökülüyor anlayışa göre. Uçmak cennet tamu cehennem. Otoğ büyük çadır kımızda mayalanmış aç sütü. Oo kımız içiyorlar. Daha Müslüman değiller çünkü kımız içiyorlar. Destan. Buna ap ayrı bir video ayıracağım. Apayrı. Apayrı. Bunu bileceğiz. Destan. Buradaki kasılım doğal destanlardır. Bu da yine dörtlükler halinde mi? Evet. Sınırsız A A A C C C CB DD DB şeklinde gider. Biz de buna ne deriz arkadaşlar? Destan adı veririz.

Evet videonun sonuna geldik. Şimdi çok sevdiğim beyaz tahtama koşacağım. Orada birkaç bir şey göstereceğim. Bir tekrar yapacağım. Ondan sonra mis gibi yapacağız. Rahat ol. Şimdi arkadaşlar buradan sonra ben sana 4. videonun sonunda ödevini vereceğim ya. Çünkü her videonun sonunda hocam ödevli hocam ödevli demenize gerek yok. 4'üncü videonun sonunda ödevini alacaksın. Tamam ödev. Çünkü öyle parça parça çözülmez. Bir dört videoyu bütünleştireceğiz. Sonra ödevini alacaksın. O zaman çok sevdiğim beyaz tahtaya geçtim. Hadi şimdi arkadaş ben size İslamiyet öncesinden bahsettim değil mi? Evet hocam. İslamiyet öncesi. Hangi dönemden bahsettim ben sana? Sözlü dönem. Şimdi sözlü dönemde, İslamiyet öncesi sözlü dönemde hangi ürünler var? Hadi hatırlat bana. Bir koşuk. Süpersin sagu, süpersin destan. Süpersin destanı çok ayrıntılı bir şekilde anlatacağım arkadaşlar. Ve dönemin atasözleri. Şimdi bağlantı kurarak gideceğim. Hep beraber bakın. Koşuk neydi? Konularına bakımından bak. Aşk, tabiat ve yiğitlik konuluydu. Tamam. Sagu ölüm konuluydu. Destan da tüm toplumla ilgiliydi. Toplumu derinden etkileyen efendime söyleyeyim savaştır, göçtür vesaire vesairedir. Savda döneminin neleriydi? Atasözüydü. Atasözleri. Evet. Şimdi bak şimdi şeklen bakıyorum olaya gençler. Koşuk da saguda, destan da dörtlükler halinde böyle. Aynen böyle dörtlük bu işte. Hop dörtlükler halinde bu ya. Vallahi bu. Ah dörtlük halinde. Tamam atı sözü olduğu için ona herhangi bir şekilde dörtlük falan dememe gerek yok. Peki kafiye şemaları nedir? Üçü kendi arasında A a AA benzeşiyor. B C C C CB A A A C C C CB Bak benziyor. A A AAB C C CB dörtlüklerden kafiye şemaları bu hepsi ölçüsüyle yazılıyor. Peki bunlar nerede söyleniyor hocam? Mesela sagular nerede söylenir? Aa U törenlerinde. U törenlerinde değil mi? U törenleri ölüm töreni değil miydi öğretmenim? Koşuklar nerede söylenir? Vallahi arkadaşlar al töreni sığırda. Avlanmışlar akşam dinlenirken arkadaşlar. Ya da kurbanda şölendi. İstediğin yerde söylenir. Peki destanlar onlarda sığır törenlerinde ya da şölen törenlerinde söylenir. Çünkü anlatacaklar ki gaza gelecekler. Peki savlar nerede söylenir hocam? Aa her yerde söylenir arkadaşlar. Sığırda, avda da sen atasözü söyleyebilirsin. Şölende, kurbanda da söyleyebilirsin arkadaşlar. Yuda söyleyebilirsin. Atasözü her tarafta toplum nerelendir. Peki atı sözü verildi size. Hangi eserden alınmıştır dedikleri zaman ya Orun yazıtları ya Dede Korkut ya Divan Lügat Türk ilk örnekleri Orun yazıtlarındadır. Bunu da bilmenizi istiyorum efendim. Peki, koşuk örneği ve arkadaşlar sagı örneği daha çok nerededir derse o da divan-ı lügat Türk her zaman aklınızda kalsın. O zaman buyurunuz efendim. Al çıkması muhtemel bir soru. Hadi. Numaralanmış şiirlerin türleri hangisidir? Bak. Kızıl sarık arkaşıp. Tipkin yaşıl yüz geşip birer birer keri yürür keşip yanluk anut anlaşıl kızıl sarı ard ardına bitiyor morla yeşil yüz yüze geliyor ve birbirine sarılıyor arkadaşlar bak renkler birbirine sarıldı ve birbirine sarılıyor insan bu renk cümüşünü görünce şaşırıyor doğadaki renk cümüşü o zaman tabiat mesela hocam bu atasözle benziyor mu hayır sav değil ölüm var mı hayır saguda değil herhangi bir kahramanlık toplumu derin Genellikle destan değil. O zaman tabiattan koşağı var. Aa közden yırarsa gönülden yeme yırar. Gözden gönülden de ırak olur, uzak olur. E bu batıl sözü. O zaman bu da sav. Demek ki koşuk sav. O zaman cevap E seçeneği olarak çıkıyor. Ve ödev arkadaşlar 4. videodan sonra ödev gelecek. Rahat olun arkadaşlar. Ödev için beklemede kalın. Geldik yorum etkinliği. Aa, her videoda bir soru yorumu yazacaksınız ve daha sonra yoruma ben cevabı yazacağım ve başa tutturacağım. Buyurun. Atası açık almay yese oğlunun tısı kamar. Babası ekşi elma yese oğlunun dişi kamaşır. Kuzda kar eksmez, koyda yağ eksmez. Dağın güneş görmeyen yamacında kar eksilmez koyunda da yağ eksilmez. Şimdi bunlar nedir? İslamiyet öncesi dediğine göre sav, sagı, koşuk, destan hangisiyse a savsı, koşuk destan bir tanesini yazacaksın. Ve hangisini yazdıysan ilk örneklerin nerede rastlanır? B'ye bunu yazacaksın. Diğer güzel örnekler nelerdir? Bunu yazacaksın. Çok önemli olduğu için bilmeni istedim ve bunları adın gibi bileceksin. O zaman arkadaşlar videomuzun sonuna geldik. tane tane, yavaş yavaş direkt istediğim şu: Sınıfta öğreneceksin. Şu an her şeyi videoda öğreneceksin. Hızlı hızlı yapıp da evde kendini çalışmada direkt 4'üncü videodan sonra soru bankasıan yapıştıracağız. Birbirimizi aldatmak yok. Beni başka edebiyatçılarla aldatmayın. Ben sizi seviyorum. Siz de beni seviyorsunuz galiba. Bence seviyorsunuz. Görüşmek üzere diğer videoda. Esen kalın. [Müzik]