Transcription
[Müzik] Türkiye'nin düz mekanları ovalar başlığıyla devam ediyor. Ovaların kendisi platolardan farklı. Düz mekan benzer özellik olabilir ama ovalarda genelde biriktirme özellikleri de var. Ama düz mekan ortak özellik diye başlayalım. Amacımız Türkiye'nin düz arazilerini, tarımsal faaliyetlerin yapıldığı yerleri, yerleşmenin olduğu yerleri öğrenmek aslında yine ekonomik coğrafyanın çok önemli bir temelinden bahsetmiş olacağız.
Kıyıdaki ve içerideki ovalar diye iki grup haline karşımıza çıkacak. Söyler misiniz? Sizce Türkiye'nin daha fazla gelişen yerleri için kıyıdaki, içerideki ova hangileri daha fazla gelişmiş olabilir?
Kıyıdaki. Hani ovada tarım yapılıyorsa, kıyıda iklim biraz daha uygunsa o zaman kıyı ovaları daha şanslı gibi görünüyor, değil mi? İçerideki kıyıdaki ovalara bakacağız. Aslında öğrendik deltaları. Sonra içerideki ovalarla birlikte hikayeyi daha da net hale getireceğiz. Kıyı ovalarıyla başlıyoruz.
Delta desem aklınıza akarsular gelir mi? Bir akarsu olacak. İçeriden materyal toplayacak. Taş, toprak. Bunu gelecek denizin içerisine biriktirecek ve delta ovası, yani kıyı ovalarının kendisi karşımıza çıkacak. Klasik coğrafya soruları vardır. Derler ki bir yerde delta ovasının olabilmesi için ne gerekiyor diye sorarlar. Mesela bunlar gerçi son yıllarda çıkmıyor ama bol alüvyal taşıması gerekiyor. Alüvyon yani ne demek istiyorum? Materyal taşıyacak. Kıyı derinliği az olacak. Akarsuyun gittiği yerde denize dökülüyor ya orada kıyı derinliği azsa biriktirmeyi denizin içerisine yapabiliyor olması gerekiyor. Güçlü dalga akıntı olmayacak. Denizin içerisine hareketlik az olacak yani. Ve gelgit olayı, ayın çekim kuvvetiyle oluşan okyanuslardaki dev dalgalar ki Türkiye kıyılarını çok fazla gelgit göremiyor. Çünkü okyanusla bağlantımız direkt yok. İç denizlere sahibiz. Karadeniz, Akdeniz gibi. Bunlar da az olursa kıyılarda deltalar olur genellemesi yapılır. Bu aslında klasik bir coğrafya sorusudur. Buradan şunu netleştirmeniz gerekiyor. Türkiye'de özellikle kıyı derinliğinin az olduğu yer varsa, akarsu materyal getiriyorsa, denizin içerisine biriktiriyorsa zaten kıyıda güçlü dalga akıntılar çok fazla yok. O zaman deltalar olur genellemesini yapmanız gerekiyor. Bunları öğrendiniz. Akarsu konusunu öğrendiniz. Tekrar yapacağız sadece. Hatırlayın bakalım. Yeşilırmak kendisi içeriden geliyordu. Materyalleri kıyıya doğru sürüklüyordu. Canik dağlarını geçiyordu. Hangi deltayı yapıyordu?
Elinizde bulunan kitapta deltalarla ilgili özel bir harita var. Oradan da takip edebilirsiniz. Çarşamba Ovası'nın kendisi karşımıza çıkıyor. Peki hatırlıyor musunuz? Türkiye sınırları içerisine doğup Türkiye sınırları içerisinde denize dökülen en uzun akarsu kim?
Kızılırmak. Devrez, Delice ve Gökırmak kolları var mıydı acaba? Çok güzel. Kızılırmak Canik Dağları'nı geçtikten sonra hangi delta yapar?
Bana bir daha ismi söyleyin ki kıyının gerisinde uzandığı için önünde düz arazi olduğu için Samsun çevresinde Bafra, Çarşamba ovası olsun. Harikasınız. Canik Dağları kıyının gerisine uzanmış. Önünde düz arazi bırakmış. Kıyı derinliği az olduğu için de Yeşilırmak, Kızılırmak'ın kendisi delta ovalarını nerede? Karadeniz'de denizin içerisinde ön plana çıkarmış. Anlaştık mı acaba? Hatırlıyor muyuz bunları? Size bir soru sorayım mı? Neden Doğu ve Batı Karadeniz'de önemli akarsular var biliyorsunuz? Akarsuları hatırlayın. Niye delta ovaları burada yok? Dağlar kıyının gerisine yüksek. Dağlar kıyının gerisine yüksek. Burada kıyı derinliği fazla. Kıyı derinliği fazla olduğu için deltalar olamıyor burada. Ama burada Canik Dağları kıyının gerisinde. Kıyı derinliği az. Burada deltalar olabiliyor mantığı var. Anlaştık mı?
Falez diye bir şey duydunuz mu? Dalga aşındırma şekilleri var diye anlatacağım. Bakın şimdiden öğrenmiş olayım. Anlaştık mı? Falez dalganın aşındırma şekli. Bu da bir biriktirme şekli. Akarsu biriktiriyor, fark etmez. İkisi aynı yerde olmuyor zaten. Anlaştık mı acaba?
Gelin şimdi Marmara'ya doğru. Hatırlıyor musunuz? Ege'den kaynağını aldı. İç Anadolu'yu gördü. Eskişehir'in tam ortasından bir kolunu aldı. Karadeniz'de. Oradan Marmara'ya geçti. Tam denize döküldüğü yerde de bir delta yaptı. Kim?
Sakarya. Sakarya hangi deltayı yapmış? Karasu Ovası'nın kendisini ortaya çıkarmış. Nerede? Tam Marmara hattında, Sakarya hattında. Problem var mı? O zaman yine hatırlayın. Bulgaristan'dan kaynağını alır. Yunanistan'da doğal sınır yapar. Ege Denizi'ne dökülürken de çok önemli bir delta yapar. Kim?
Meriç. Meriç Nehri'nin kendisi derinde mi akıyor, yüzeyde mi akıyor? Yüzeyde. Taşkın yapma ihtimali az mıdır, fazla mı? Fazla. Taşkın varsa, bataklık varsa su içerisine yetişen bir tarım ürünü söyleyin.
Türkiye'de pirinç en fazla nerede? Meriç. Meriç. Pirinç. Pirinç. Meriç kodlamasıyla tarım konusuna şimdiden giriş yapmış olalım. Türkiye'de pirincin en fazla olduğu yer burası olarak karşımıza çıkar. Aynı zamanda şu deltaların olduğu yerlere iyi bakın. Buralarda da benzer özellikler var. Pirinç buradan sonra buralarda da var dediğim zaman aynı özellikte olduğunu hatırlayarak yorum yapabilirsiniz. Anlaştık mı acaba?
Geldim Ege bölgesine. Ege'de yükseltinin az olduğunu biliyorum ben. Akarsuların kıyıda delta yapabilmesinin kolay olduğunu biliyorum. Kıyı derinliği az. Bir de dağlar kıyıya dik uzandığı için korunaklı koy ve körfez alanları var. Dalga hareketliği de daha az oluyor. O zaman ne oluyor? İşte Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes Deltası'nın kendileri karşımıza çıkıyor. Türkiye'de delta en fazla nerede? Ege. Ege'de mantığı da bu ovaların katkılarıyla ortaya çıkıyor. Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes'in hikayesi de buna bağlı. Problem var mı? Bunların diğer isimleri var. Duydunuz mu acaba? Duymayanlar not alabilir. Bakırçay'ın diğer adı Dikili Ovası. Duydunuz mu? Bakırçay'ın diğer adı Dikili Ovası ya da Dikili Ovası ile Bakırçay benzer yerlerde diye yorumlayabilirsiniz de aynı zamanda. Gediz'in diğer adı Menemen Ovası. Menemen çevresindeyiz. Ege'de. Menemen yemeğiyle karıştırmazsınız değil mi? Samsun'un Menemen çakallı menemen var biliyor musunuz? Samsun'a giderseniz menemen yemeğini, yani çakallı menemeni mutlaka yiyin. Hep aynı hikaye anlatırım ama bu gerçek bir hikayedir. En kaliteli menemen nerede yersiniz sorusunun cevabı Çakal'da bakacaksınız. Yolda giderken böyle Samsun'a giderken zaten böyle dükkanlar göreceksiniz sağlı sollu. En fazla kamyoncu kardeşimiz nerede dursa orada yiyin çünkü onlar devamlı yolculuk yapıyor ya. Onların işi o sonuçta en kaliteli yemeğin nerede olduğunu iyi bilirler onlar. O yüzden genelde kamyoncuları lokantaları en kaliteli yemeğin olduğu yerlerdir. Niye? Bir de hep kamyoncuların olduğu yer. Çünkü menemen. Hani men. Adam adama İngilizce. Hocam senin için bu stüdyoda İngilizce öğretmen olduğu için ona göre şaka yapıyorum yani. Daha ne yapayım? Menemen adam adama yenen yemekten geldik. 7 numara Küçük Menderes var. Küçük Menderes neresi? Selçuk Ovası. Çok güzel Selçuk. Ve Büyük Menderes Ovası'nın diğer adı Balat Ovası olarak karşımıza çıkıyor. Balat, Balat diye de karşınıza çıkarsa nereden geldi demeyin. Bir daha söylüyorum. Bakırçay'ın diğer adı Dikili. Çok güzel. Gediz'in diğer adı Menemen. Menemen çok güzel. Şu an burada yemeyiz onu. Ve Küçük Menderes'in diğer adı Selçuk. Büyük Menderes ovalarının katkılarıyla Türkiye'de delta en fazla nerede? Ege'de. Ege'de karşımıza çıkıyor.
Antalya'ya geldim, delta göremedim. Doğu Batı Karadeniz'de olduğu gibi dağlar kıyının gerisine yüksek. Hatırlıyor musunuz? Falezleri yine burada arayacağız ama geldim Adana'ya. Bol Karadağ, Tahtalı, Bimboğa Dağları, Canik gibi. Kıyının gerisine dedim. Dağlar konusunu hatırlıyor musunuz? O kıyının gerisine uzanınca düz arazi oluyor. Akarsular da biriktirme yapabiliyor. İşte Göksu'nun kendisi 9 numarada hangi deltayı yapmış? Silifke. Silifke Ovası'nın kendisini ortaya çıkarıyor. Göksu Ovası diye de bazen çıkıyor testlerde. Yanılmayın lütfen. Göksu Ovası, Silifke Ovası aynı yerde. Ve 10 numarada Türkiye'nin en büyük deltası var. Kim?
Çukurova. Çukurova'yı ortaya çıkaran iki akarsu kim? Seyhan, Ceyhan. Seyhan, Ceyhan'ın katkılarıyla Türkiye'nin en büyük delta ovası Çukurova karşımıza çıkar. Neden bu ovalar bizim için önemli sorusunun cevabı topraklar konusunu anlatacağım. Bir toprak var ki akarsu tarafından aşındırılarak biriktirilen toprak oluyor. Toprağın en üst kısmı en verimli yer olduğu için de en verimli kısmın biriktirildiği için verimli toprak alıyor. Alüvyal toprak diye anlatacağım. Bu deltalarda genelde alüvyal topraklarla oluştuğu için verimli. Kıyıda iklim uygun. Yani Erzurum Kars'daki çernezyom problemi yok orada. Soğuk olan yerde hem verimli hem iklimin uygun olduğu yerde zaten su tarafından ortaya çıkarılıyor. Bir de sulama problemi yok. Bir ova daha ne ister ki? O zaman Türkiye'nin en önemli tarım alanları karşınızda oluyor. Anlaştık mı? Dikkat edin. İyi bakın haritaya. Türkiye'nin en önemli tarımsal faaliyetlerinin yapıldığı yerleri görüyorsunuz. Hani gözümüze canlandıracağız dedim. Mesela baktığım zaman Doğu Batı Karadeniz'de dağlar var. Hakkari'nin dağları var. Erzurum Kars'ın platosu, Güneydoğu Anadolu İç Anadolu platoları var. Bunları canlandırdığım Menteşe Dağları var. Şimdi de Türkiye'nin en önemli tarım alanlarını gözümde canlandırıyorum ki baktığım zaman bana sorarlarsa tarım var, ticaret var, tarıma dayalı sanayi var, nüfusun yoğunlaştığı yerler genellemesini yapabileyim diye. Anlaştık mı? Türkiye'nin gelişen yerlerini, ekonomik faaliyetlerin yoğunlaştığı alanları da görmüş oluyorum aslında. Anlaştık mı acaba?
Bakın, akarsuyun yaptığı biriktirmeyi öyle küçük biriktirme olarak görmeyin. Bu akarsular yıllardır bu topraklarda bizlerden de önce belki bu biriktirmeleri yapıyorlar. O kadar güçlü biriktirmeler ki şöyle oluyor. Efes'i gördünüz mü bu arada? Efes. Efes UNESCO Dünya Mirası'nda aynı zamanda ve gece ışıklandırma vesaire de yapılmış. Mutlaka gidin. Gerçekten çok güzel yerlerden bir tanesi. Efes'in eskiden çok eskiden denizle bağlantısı varmış. Hatta Efes Antik Kenti'ne gittiğiniz zaman böyle denize doğru böyle bir patika yolu var. Yani limanla denizle bağlantı olan bir liman şehriymiş. Şimdi gidin en az kıyıdan 10-15 km içeride. Ne demek biliyor musunuz? Bu Küçük Menderes Efes'in önüne 15 km toprak biriktirmiş demek. Liman şehri olma özelliğini ortadan kaldırmış. Yani o kadar değerli biriktirmelerden bahsediyoruz. Küçük Menderes Efes'in liman şehri olma özelliğini ortadan kaldırıyor. Yaptığı biriktirmeyle. Büyük Menderes de Milet şehrinin liman şehri olma özelliğini ortadan kaldırmış. Efes, Milet, İyonya kültürünün önemli liman şehirleri. Ama bugün denizle bağlantısı yoksa taşınmış olma ihtimali yok değil mi? O zaman ne olacak? Önüne biriktirme olmuş. O biriktirmeyi kim yapmış? Küçük ve Büyük Menderes yapmış. İşte o biriktirmenin ne kadar kuvvetli olduğunun göstergesi aslında. Anadolu'nun genç olduğunun göstergesi aslında. Anadolu'da hala aşındırmanın olduğunun göstergesi aslında. Aşındırma oluyor ki birikiyor. Anadolu genç, yüksek. Bu yüzden bunlar oluyor. Bunlar da sonuçlar olarak karşımıza çıkar. Hatta buna akarsu erozyonunun bir örneği diye anlatabilirim size. Akarsu erozyonu. Toprağın taşıma olayının bir özelliği olarak karşınıza çıkar. Efes, Milet'in başına gelenler İzmir'in başına gelmesin diye. Ne olmuş biliyor musunuz? Gediz'in yatağı kuzeye kaydırılmış, yatağı değiştirilmiş. Osmanlı döneminde İzmir Körfezi topraklarla dolmasın diye. Yani akarsuyun ne kadar önemli biriktirme yaptığının göstergeleri olarak karşımıza çıkar. Önemli başlıklar bunlar. Anlaştık mı acaba?
O zaman bana söyleyin. Yeşilırmak hangi deltayı yapmış? Çarşamba. Kızılırmak? Bafra. Bafra. Sakarya? Karasu. Karasu diyorsunuz. Çok güzel. Meriç? Meriç deltası. Hangi tarım örneği var? Pirinç. Ege bölgesinde Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes deltaları var. Ve geldim Akdeniz'e. Kim var burada? Silifke. Hemen yanında. Deltalar kıyıda sıcak sulanıyor. Türkiye'nin en önemli tarım alanları mı bunlar? Evet. Peki bana söyler misiniz? Bakırçay'ın diğer adı Dikili. Çok güzel. Gediz'in diğer adı Menemen. Menemen. Çok güzel. Küçük Menderes? Selçuk. Selçuk. Büyük Menderes? Balat. Balat. Hangi akarsuyun yatağı değiştirilmiş? Gediz. Gediz. Küçük Menderes Efes'in, Büyük Menderes Milet'in liman şehri olma özelliğini yaptığı biriktirmeyle birlikte ortadan kaldırmıştı. Peki bana söyler misiniz acaba? Aşağıdaki ovalardan hangisi Doğu Anadolu Fay Hattı üstünde değil? Amik, Balatya, Varto, Saadettin vardır bir ara. Tosya? Kuzey Anadolu Fay Hattı üstünde. Bunlara böyle hakim olmanız gerekiyor. Anlaşılıyor mu acaba? Peki söyler misiniz acaba? Karstik ovalar için gitmem gereken yer Güneydoğu Anadolu mu? Antalya çevresi mi? Antalya çevresinden kastım Isparta, Burdur, Denizli hattını. Burayı harita özellik yeri lütfen unutmayın. Anlaştık mı acaba? Peki volkanik ovalar için Karadeniz, Akdeniz mi, Doğu İç Anadolu mu? Doğu İç Anadolu. Kayseri çevresinde Kayseri ve Kayseri'nin Develi Ovası'nın kendilerini gördüm. Benim için önemli oldu. Anlaştık mı? Problem var mı?
Bunların hepsi tektonikmiş ama diyor ki, tektonik kökenli ovaların büyük kısmı aktif fay kuşağı üzerindedir. Burada hem fay hatlarını da bilmemiz gerekiyor hem de bu ovaların yerlerini de bilmemiz gerekiyor. Tabii ki aslında hem bir deprem sorusu hem de ova sorusu. AYT'den artık soru sayısı böyle azalınca her şeye harmanlanmış sorular ön plana çıkmaya başladı. O yüzden mutlaka konuların hepsini bilip böyle birbiri arasında bağlantı kurmamız gerekiyor. Bağlantısız asla öğrenmeyin lütfen coğrafyayı. Sonuç olarak bir hatırlayalım. Siz de lütfen elinize Tektonik Ovalar haritasını açın. Açın. Açtınız mı siz de ekran karşısındakiler? Açın. Bir bakın bakalım. Söyleyin bana. Amik Ovası'nı bulun. Nerede? Hatay'da. Hangi fay hattı üzerinde? Doğu Anadolu Fay Hattı üzerinde. Muş Ovası? Yine Doğu Anadolu'nun hemen hemen sonuna doğru değil mi? Böyle Hatay'dan başlıyor. Düzce Ovası? Kuzey Anadolu. Kuzey Anadolu Fay Hattı'nın hemen hemen başlangıç noktası gibi. Niksar, Niksar, Erbaa, Niksar? Tokat'ta yine Kuzey Anadolu Fay Hattı. Ergene? Ergene'nin bulunduğu yerde fay hattı yok. Kuzey Anadolu Fay Hattı oraya uzak. Kuzey Anadolu Fay Hattı'nın başlangıç noktası Saros Körfezi'nden Marmara Denizi içerisinden geçer. Şuradan geçiyor yani. Anlaştık mı? Öyle kolay bir soru değil tabii ki. Sorunun cevabı Ergene. Bunlar olsun. Görün şimdiden. Ne ile karşı karşıya kaldığınızı bilin diye gösteriyorum. Soru formatı değişmiş olabilir ama ben buna hazır olacağım. Ben bunu yapacağım. Depremler konusunda fay hatlarını bir daha göstereceğim. Ama ÖSYM'nin sizden istediği şey artık net. Bunu lütfen anlayın. Bilgi basamağından özellikle sentez analiz basamağına kadar soruları sormaya başladılar. Bir bilgi değil. Coğrafya ile ilgili öğrendiniz. 1, 2, 3 tane bilgiyi kullanın istiyor. Fay hattını biliyor. Tektonik ovayı biliyor. Haritadaki yerini biliyor. Bunu istiyor. Biz de bunu yapacağız. Kendimizi hazır hale getireceğiz. O yüzden ısrarla söylüyorum. Coğrafi konum, iklim, yer şekilleri konusunu öğrendiğiniz zaman coğrafyayı öğrendiğinizi hissedeceksiniz. Şu ana kadar coğrafya sıfır olan ve bizle birlikte sırayla buraya kadar gelen arkadaşlar bu olayı çözeceksiniz. Merak etmeyin. Az kaldı. Ama pes edenler şansını kaybetti. Coğrafyayı ezberleyemezler. Ezberleseler de bu formatta coğrafyayı yapamazlar. Mantığını anlamaları gerekiyor. Ezberden uzaklaşmak gerekiyor. Kodlamalardan uzaklaşmak gerekiyor. Neden ve sonuç. Coğrafyanın temel ilkesi bu zaten. Coğrafya bilimi nedenler ve sonuçlar üzerine kurulmuş. Böyle başlamış ve sonuçta bunu bildiğimiz zaman sorular da kolaylıkla yapabiliyoruz. Merak etmeyin biraz zorlanacağız ama soru çözdükçe, kavramları gördükçe olayı çözeceğiz. Enerjinizi düşürmeyin. Anlaştık mı? Yoksa soruyu gördükçe böyle modunuz düştüğünü görüyorum ama merak etmeyin soru çözdükçe, konuları gördükçe siz de yapacaksınız ve kendinize şu mesajı verin. Ben bu kadar emek veriyorum. Ben bu kadar coğrafyaya çalışıyorum. Çok kolay sorular sormasınlar. Yoldan geçen herkes o soruları yapmasın. Benim bir farkım ortaya çıksın. Bu sıralamasın ama çünkü ve coğrafyadan beni elemesinler. Önemli değil. Herkes 3-4 yaparken biz 18'i 18'i KPSS'de yapacağız. AYT'de 8'de 8'i bu sene yaptık. Yeni yapacağız bakın. Anlaştık mı? Var mı problem? O zaman hemen gidiyoruz sorulara. Ovalarla ilgili soruları çözüyoruz. Sonra kaldığımız yerden göllerle devam edeceğiz. Bir sonraki videoda görüşmek üzere. [Müzik]