Transcription
Ülkemizde iki dereceli idari yargı sistemine göre; idare ve vergi mahkemeleri ilk derece mahkemesi, bölge idare mahkemeleri ise itiraz mercileridir. Danıştay da belli davaları ilk derece mahkemesi sıfatıyla çözümler. Bölge idare mahkemelerinin istinaf mercii olarak düzenlenmesiyle idari yargıda üç dereceli yargılama sistemine geçilmiştir.
Sorularına cevap bulabileceksiniz. Ülkemizde birden çok yargı düzeni olduğu; idari işlem ve eylemlerden kaynaklanan uyuşmazlıkların, idari yargı düzenindeki mahkemeler tarafından çözümlendiğine geçen programımızda değinmiştik. İdarenin işlem ve eylemlerinin yargısal denetiminin ayrı kurallara ve yargısal denetime tabi olması idari rejim denilen sistemin bir gereğidir.
İdari rejim sistemi idareye üstün ayrıcalıklar tanır, kamu kudreti kullanma imkânını sunar. Adli idare sisteminde ise idare, bireylerle aynı hukuka tabidir. Osmanlı İmparatorlğu döneminde kazaskerler ve Divan-ı Hümayun idari uyuşmazlıkları da çözümlemekteydi. Ayrıca adliidari yargı ayırımı olmadığı için, idari uyuşmazlıklar doğrudan adli yargı mercilerine yani kadılara götürülebilmekteydi. Ancak Tanzimat sonrasında Fransa sisteminin benimsenmesiyle idari uyuşmazlıklara kadılar değil, mülkiye memurları bakmaya başlamıştır.
Ancak, Şurayı Devlet tarafından verilen karar, yargısal bir işlem olarak kabul edilmiyordu. Bu kararlar istişari yani görüş bildirici nitelik taşıyordu.
1876 Anayasası döneminde idari yargı sisteminden vazgeçilir. 1924 Anayasası ile idare davalarına bakmak ve idari uyuşmazlıkları çözmek üzere Danıştay yani Şura-yı Devlet kurulması öngörülür. Aynı sistem 1961 ve 1982 Anayasalarıyla da sürdürülür. 1982 yılında idare, vergi ve bölge idare mahkemelerinin kurulmasıyla iki dereceli idari yargı sistemi tamamlanır.
İdare ve vergi mahkemeleri ilk derece mahkemesi, bölge idare mahkemeleri ise itiraz mercileridir. Danıştay da belli davaları ilk derece mahkemesi sıfatıyla çözümler. Bölge idare mahkemelerinin istinaf mercii olarak düzenlenmesiyle de idari yargıda üç dereceli yargılama sistemine geçilir.
Yüksek idare mahkemesi olan Danıştay, Anayasa’nın 155. maddesine göre idari mahkemelerce verilen ve kanunun başka bir idari yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir.
Bunlardan başka danışma ve inceleme mercii niteliğindeki Danıştay’ın idari görevleri de bulunmaktadır.
Danıştay’ın meslek mensupları, Danıştay Başkanı, Danıştay Başsavcısı, Danıştay başkanvekilleri, daire başkanları ile üyelerdir.
İdari yargı hâkim ve savcıları arasından yapılacak atama, Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nca yapılır. Diğerleri ise Cumhurbaşkanı tarafından atanır. Cumhurbaşkanı, Danıştay üyelerinin dörtte birini seçme yetkisine sahiptir.
Atanacak görevlerde çalışmış olanların toplam olarak en az üç yıl çalışma zorunluluğu ise kaldırılmıştır.
Danıştay, görevlerini daireler ve kurullar vasıtasıyla yerine getirmektedir. Danıştay dokuzu dava ve biri idari daire olmak üzere, on daireden oluşur.
Danıştay’ın görevlerini daireler ve kurullar vasıtasıyla yerine getirdiğine değinmiştik. Danıştay’ın kurulları;
Danıştay Genel Kurulu, Danıştay Başkanı, Başsavcı, başkanvekilleri, daire başkanları ve üyeler ile Genel Sekreterden oluşur. Genel Kurulun toplanma ve görüşme yeter sayısı, başka bir yasal düzenleme bulunmadığı takdirde, Başkan ve üyeler tam sayısının yarısından fazlasıdır. Kararlar çoğunlukla verilir. İdari İşler Kurulu ise idari daire başkanı ile her takvim yılı başında Başkanlık Kurulunca idari daireden seçilecek iki üye ve her dava dairesi başkan veya üyeleri arasından seçilecek bir üyeden oluşur. Kurula Danıştay Başkanı veya başkanvekillerinden biri başkanlık eder. Toplanma ve görüşme yeter sayısı dokuzdur.
Doğrudan dava açılabilen ilk derece mahkemesi olmayan Bölge İdare Mahkemeleri, istinaf merciidir. Bölge idare mahkemeleri, 2576 sayılı Bölge İdare Mahkemeleri, İdare Mahkemeleri ve Vergi Mahkemelerinin Kuruluşu ve Görevleri Hakkında Kanunla kurulmuştur.
Şu anda Ankara, İstanbul, İzmir, Konya, Gaziantep, Erzurum ve Samsun olmak üzere yedi bölge idare mahkemesi görev yapmaktadır.
Başkanlıkta, dairelerde ve adalet komisyonunda yeterli sayıda yazı işleri müdürlüğü, idari işler müdürlüğü ile ihtiyaç duyulan diğer müdürlükler bulunur.
Gerekli hâllerde dairelerin sayısı, Adalet Bakanlığının teklifi üzerine Hâkimler ve Savcılar Kurulunca artırılıp azaltılabilir.
Bölge idare mahkemesi başkan ve üyeliklerine Hâkimler ve Savcılar Kurulunca atama yapılır. Bölge idare mahkemesi başkanı ve daire başkanları birinci sınıf olup birinci sınıfa ayrılmayı gerektiren nitelikleri yitirmemiş; daire üyeleri ise en az birinci sınıfa ayrılmış olup birinci sınıfa ayrılmayı gerektiren nitelikleri yitirmemiş idari yargı hâkim ve savcıları arasından Hâkimler ve Savcılar Kurulunca atanır.
İdari yargı düzeninde doğrudan dava açılabilen ilk derece mahkemeleri idare ve vergi mahkemeleridir. İdare mahkemeleri Danıştay ve vergi mahkemelerinin görevine giren davalar dışındaki idari davaları karara bağlamakla görevlidir. Tahkim yolu öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar hariç, kamu hizmetlerinden birinin yürütülmesi için yapılan idari sözleşmelerden dolayı taraflar arasında çıkan uyuşmazlıklara ilişkin davalar da idare mahkemelerinde görülür. İdare mahkemeleri, diğer kanunlarla verilen işleri de çözümlemekle görevlidir. Vergi mahkemeleri de 2576 saylı Kanun’da belirtilen uyuşmazlıkları çözümlemekle görevlidirler. İdare ve vergi mahkemelerinde birer başkan ile yeteri kadar üye bulunur. Mahkeme kurulları başkan ile iki üyeden oluşur. Başkanın yokluğunda kıdemli üye başkana vekillik eder.
Programa idari yargının gelişimiyle ilgili açıklamalarla başladık. Ardından Danıştay’ın görevi, Danıştay’ı oluşturan daire ve kurulları, meslek mensupları hakkındaki bilgilerle programı sürdürdük. Bölge İdare Mahkemeleri ele aldığımız bir başka konuydu. Konu hakkında daha detaylı bilgi, İdari Yargı ders kitabının 3. Ünitesinde yer almaktadır.