Transcription
[Müzik] [Alkış] [Müzik]
Geldik yer şekillerinin son konusuna. Coğrafya her zaman böyle söylüyorum ben. Yer şekilleri bittikten sonra biter. Ama burada tabii ki Dağa, Ova, Plato, Akarsu, Göl diye bahsettik. Doğal afetlerden bahsettik. Burada biraz daha aşındırma, biriktirme şekilleri mantığı ile birlikte yer şekillerini bağlayacağız. Yani dış kuvvetler aşındırıyor. Neler aşındırır, hangi aşındırma şekilleri var? Akarsular, sonra karstik arazilere gideceğiz. Rüzgarların aşındırma biriktirme şekilleri varsa Anadolu'da işte baktığımız zaman kıyıda dalgalar nasıl aşındırma biriktirme şekilleri yapıyor bunlara bakacağız. Olayı artık bağlayacağız. Hazır mıyız?
>> Evet.
>> O zaman şöyle başlayalım. Dış kuvvetler deyince benim aklıma tabii ki akarsu, rüzgarlar, buzullar geliyor. Aşındırıyorlar, taşıyorlar, biriktiriyorlar. Aşındırma, biriktirme şekilleri mantığı bu şekilde ön plana çıkıyor. Çöllerde genellikle rüzgarlar, kutuplarda buzulların kendisi, orta kuşakta da yağmur dediğimiz suların kendisi. Yani akarsular aşındırma, biriktirme konusunda etkiye sahip. Ve Anadolu'da aşındırma konusunda dış kuvvetler içerisinde en fazla etkiye sahip olan neydi? Akarsulardı. Akarsular ortak hikayesi ile birlikte bunu bağlıyoruz. İlk önce akarsu hikayesine gidelim. Biraz detaylı değerlendireceğiz burayı. Bakalım Anadolu akarsular aşındırmada neler ortaya çıkarmış. Ondan sonra tekrar söylüyorum. Karstik kayaçlara gideceğiz. Çok bahsettim çünkü rüzgarların aşındırma biriktirme şekilleri, dalgalar derken burayı komple bağlayacağız. Akarsuların kendisi aşındırma konusunda etkiye sahip genellemesiyle birlikte ortaya çıkardık. Akarsuyun hızı eğime bağlı olarak, su miktarına bağlı olarak yatak genişliğine, yük miktarına, bitki örtüsüne, kayaçlara bağlı olarak da belirlenebiliyor. Sonuçta akarsuyun hızına bağlı olarak da aşındırma, biriktirme şekilleri ortaya çıkıyor. Genellemesini yapıyoruz. Ve akarsu aşındırma biriktirme şekilleri içerisinde şöyle değerlendirelim isterseniz direkt. Kimler var sorusunun cevabı vadiler karşımıza çıkacak. Çentik vadiden bahsedeceğim. Boğaz vadinin kendisine bakacağız. Asimetrik vadi neymiş? Nerede görülebilir? Değerlendireceğiz. Kanyon vadi var mı Türkiye'de? Varsa nerede bakacağız. Tabanlı vadi. Geniş tabanlı vadi aslında. Nerede var? Bunu değerlendireceğiz. Çağlayan akarsu aşındırma şekliymiş. Dev kazanı diye bir şey varmış. Peri bacası ve kırgıbayır platopeneplen. Bunlar da akarsu aşındırma şekilleri. Yani şöyle sorular aslında. E bizim KPSS ya da AGS formatında çok fazla yok. Aşağıdakilerden hangisi akarsu ya da rüzgar aşındırma şekli tarzına sorular gelmiyor genellikle bizim için e vadi varsa mesela kanyon vadiler varsa turizm etkiliyorsa direkt onun oluşumu ya da nerede olduğuna dair sorular geliyor. Ama yine de olayın mantığını görün diye tek tek başlıyorum. Vadi diyorum. Akarsuyun aşındırmasıyla oluşuyor diyorum ve vadiler içerisinde çentik vadinin kendisinin görselini gösteriyorum ve benim için yorum yapmanızı istiyorum. Böyle bir görsel versem ben size. Desem ki aşağıda Türkiye haritasında işaretli yerlerin hangisinde bu vadiler olur diye sorsam bu bir çentik vadi. V şeklinde vadi. Aşındırma fazla ki böyle derine doğru aşındırma yapmış mantığını kuracaksınız. Ve gitmeniz gereken yer neresi olsun? Büyük Menderes mi olsun? Çoruh mu?
>> Çoruh hocam.
>> Harika. Doğu Karadeniz'de Doğu Anadolu'da yüksekten akan akarsuların kendisi, çentik vadilerinin kendisini ortaya çıkarır ki Çoruh nehri üzerinde Türkiye'nin en yüksek barajları var dedim. Hatırlıyor musunuz?
>> Bakın niye yüksek baraj oluyor? Mantığını anlatayım. Vadinin kendisi bu. Ve ben burada baraj yaparak ne yapıyorum? Burayı dolduruyorum, kapatıyorum. Yani dolgu gövdesi yüksek. Vadi çok derin olduğu için dolgu gövdesi yüksek oluyor. Barajı buraya kadar kurmuş oluyorum. Arkada suyu biriktiriyorum. O yüzden Deriner Yusufeli barajları, Türkiye'nin yüksek barajları mantığı çentik vadi içerisindeki akarsuyun önüne baraj yapma girişimiyle alakalı olarak karşımıza çıkıyor. Anlaştık mı acaba? Çentik vadinin hikayesi bu. Bir de boğaz vadiler var. Boğaz vadilerinin hikayesi de şu var. Dağların tam arasından geçiyor. U şeklindeki vadi hikayesi. Bakın burada çentik böyle tam net derine aşındırma var ama burada aşındırma bir tık daha az. U şeklindeki vadi mantığıyla karşımıza çıkar. Ve bu akarsuların kendisi zamanla burada kuruyunca insanlar için dağın her iki yamacı arasında, her iki tarafı arasındaki doğal geçit alanları olur. Duydunuz mu acaba doğal geçitler? Var mı Anadolu'da doğal geçitler? Sorusunun cevabı var. Mesela Torosların kendisi nerede sorusunun cevabı Akdeniz'de. Doğru mu?
>> Akdeniz'de Torosların kıyısıyla iç kesimleri arasında insanlar geçerken nereyi kullanıyor? Gülek boğazını. Bakın Boğaz Vadinin en önemli örneklerinden bir tanesi Tarsus'ta karşımıza çıkıyor. Tabii ki Toroslar üzerinde. Yine baktığım zaman çubuk boğazının kendisi var. Gördünüz mü? Ulaşım konusunda bahsedeceğim. Antalya'yı iç kesimlerine bağlıyor. Mesela Çubuk Boğazı. Yine baktığım zaman Boğaz Vadilerinin en popüler örnekleri içerisinde özellikle Gülek Boğazı hikayesini bu şekilde ön plana çıkartıyoruz. Hani bunları geçit mantığıyla değerlendiriyoruz. Net örnekler aslında Gülek Boğazı ve Çubuk Boğazının kendisi ama bunlar doğal geçit mantığıyla da karşımıza çıkıyor. Genelde Gülek Boğazı örneğini anımsarsanız problem yaşamazsınız. Anlaştık mı acaba? İlerliyorum. Asimetrik vadiyi sadece görün. Bir sınav sorusu olma ihtimali yok. Sadece genel tür olarak gösteriyorum. Her iki yamaca bakar mısınız? Biri fazla biri diğeri az aşınmış. Akarsu birini fazla diğerini az aşındırıyorsa o zaman ne vardır? Bir tanesi daha dirençli bir kayaçtır. Diğerinde daha direnci azdır. O zaman aşındırma birinde fazla diğerinde azalıyor. Asimetrik vadi hikayesi böyle ortaya çıkıyor. Genel bir tür olsun. Şu önemli ama kanyon vadi. Akarsu olsun, karstik arazi olsun. Kanyonlar ortaya çıksın. Kanyon vadileri için bakmam gereken yer karstik arazilerin olduğu yerse nereye gideyim?
>> Köprülü Kanyon Milli Parkı Köprü çayı üzerinde. Duydunuz mu?
>> Ihlara Vadisi'ni duydunuz mu? Bakın kanyon örneklerinin çok net yoğun olarak görüldüğü alan. Tabii böyle yerler değil. Bu Amerika'dan bir görüntü görüyorsunuz aslında. Kovboy filmlerinin çekildiği yerler. Kanyonlar orada çok geniş alanda karşımıza çıkıyor. Sarı Kanyon diye bir kanyon var. Dünya cönüdür mesela. Ama bizim için Köprülü Kanyon ya da Ihlara Vadisi'nin kendisi Türkiye adına önemli soruları ortaya çıkabilir. Köprü çayı hatırlıyor musunuz? Nerede? Antalya hattında. Manavgat Köprü ve Aksu hatırlıyor musunuz? Köprülü Kanyon Milli Parkı da tam burada rafting faaliyetlerinin yapıldığı yer avantajlı ortaya çıkar. Aksaray'da da Ihlara Vadimiz var. Mesela Kanyon Uşak Kanyonlar içerisinde ön plana çıkar. Uşak'ta mesela Ulubey Kanyonun kendisi var ki dünya ve Türkiye adına çok değerli kanyonlar içerisinde ön plana çıktığını söyleyebilirim. Bu konuda şanslı bir ülkeyiz. Anlaştık mı? İlerliyoruz. Geniş tabanlı vadinin kendisine bakın. İlk önce şunu bir hatırlayın. Bu bir çentik vadiydi. Doğru mu?
>> Bu da geniş tabanlı vadinin kendisi. Doğru mu?
>> Şimdi bakar mısınız acaba? Geniş tabanlı vadinin olduğu yerde akarsu yüzeyde aktığına göre taşkın yapma ihtimali az mıdır, fazla mı?
>> Fazla.
>> Çok güzel. O zaman geniş tabanlı vadileri versem böyle fotoğrafını Türkiye haritasında nerede olur diye sorsam bakmanız gereken yer Doğu Karadeniz mi? Meri için olduğu Ergene mi?
>> Ergene.
>> Ergene'nin de daha böyle Yunanistan tarafı Ege'nin bulunduğu yer. Deltaların olduğu yer. Deltalarda akarsular yüzeyde akıyor ya. O zaman geniş tabanlı vadileri oralarda ortaya çıkarıyor. Yani vadilerle ilgili bir soru gelecekse karşınıza 1. Çentik vadiye dikkat. Yükseklere bakın. 2. Geniş tabanlı tabanlı vadiye dikkat. Yükseltinin az olduğu yerlere deltalara bakın. Bir de kanyon vadilere dikkat edin. Ihlara vadisini ya da Köprülü Kanyon Milli Parkını unutmazsanız bence problem yaşamazsınız. Anlaştık mı? Karşınıza çıkma ihtimali yüksek detaylar olduğunu söyleyeyim. Problem var mıdır? Şelale alanları sever misiniz bilmiyorum. Nasıl oluşmuş mantığını genel tür bilgisini anlatayım size. Akarsu akarken direnci zayıf olan bir kayaçla karşılaşırsa orayı aşındırır.
>> Aşındırır, aşındırır. Aşındırır deyince yüksekten aşağı düşer. Düşünce de çağlayan, çavlan, şelale alanlarını ortaya çıkar. Ve Türkiye'de çok güzel şelale alanları var. Mesela Van Mura diye şelalesi en bir görüntü var şu anda mesela karşımızda. Tortum şelalesini belki duymuşsunuzdur. Kurşunlu şelalesi nerede? Antalya hattında karşımıza çıkıyor. Manavgat şelalesini duydunuz mu?
>> Tarsus şelalesi var. Yine Tarsus çayı üzerinde. Böyle şelale alanların çok olduğunu söyleyeyim. Güzel görüntüler. Var mı probleminiz? Akarsu aşındırma şekilleri yeterli oluyor. Sadece şelale alanlarında turizm merkezleri olarak anımsayın lütfen. Bakar mısınız? Su aşağı düşmüş mü? Evet. Bir çanak oluşturmuş mu? Evet. Dev kazanı diyoruz. Dev kazanı diye bir kavram karşınıza çıkarsa akarsu aşındırma şekilleri yeterli. Gittiğiniz zaman bence tehlikeli ama eğer dibini biliyorsanız mesela arkadaşınız dalıp baktıysa kaya yoksa bence çok eğlenceli de olabilir. Böyle yukarıdan atlanma mekanları olduğunu söyleyeyim. Dev kazanların kendisi şelale alanlarını genelde karşımıza çıkıyor. Anlaştık mı?
>> İlerlemeye devam ediyoruz. Geldik en önemli yere. Nereye? Peri bacalarına. Volkanizma olması lazım. Volkanik kayaçlar, sert, dayanıklı kayaçlar aşınmaya karşı bazaltın kendisi varmış. Mesela burada ne oluyor? Zamanla volkanizma, volkanik kayaçların olduğu yerde akarsu ve rüzgarlar da katkılı tabii ki. Aşındırma yapıyor. Bakın akarsuyun kendisi üstteki toprağı taşımış. Volkanik kayaç açıkta kalmış. Bunu aşındırması da zor ama aşındırmayı da başlatmış bu arada. Ama alttaki arazi aşınmaya devam etmiş. Gördünüz mü? Bu kayaçlar da burada kalınca bacaya benzer şekiller ortaya çıkmış. Bunu yapsa yapsa periler yapar mantığıyla peri bacaları hikayesi böyle karşımıza çıkıyor. Peri bacalarının olması için volkanik kayaç lazım. İç kuvvetler. Akarsu lazım. Dış kuvvetler rüzgar da lazım. Şöyle deriz mesela iç ve dış kuvvetlerin katkılarıyla ortaya çıkar peri bacaları. Ama genelde akarsu ve sonra rüzgar aşındırma şekli mantığıyla birlikte değerlendirilir. Nerede peri bacası? Nevşehir.
>> Nevşehir'de varmış peri bacası. Van'da da var. Duydunuz mu?
>> Vanadokya diyorlar. Çok güzel. Manisa Kula içerisinde de bulmuşlar. Kuladokya demiyorlar ama diyebilirler. Erzurum'da Narman peri bacaları var mesela. Kırmızı peri bacaları. Duydunuz mu?
>> Peri bacaları gerçekten çok güzel mekanlar ve insanlar da tabii ki eski yaşam alanlarını gelip burada ortaya çıkarıyor. Çok havalı mekanlar değil mi? Yani Nevşehir'e giderseniz mesela insanlar da gelmişler yerleşmişler tabii ki buraya yerleşim alanları ortaya çıkıyor. Hatta orada Uçhisar Kalesi var. Biliyor musunuz bilmiyorum ama dünyanın ilk apartmanı olarak değerlendiriliyor. Yani ne demek? Eski böyle bir kaya var. Biri burada yaşıyor, biri üst katında, öbür üst katında böyle apartman mantığıyla birlikte yer şeklini kullanmışlar. Çok güzel bir yer. Nevşehir'e selamlar bu arada. Gidilip görülmesi gereken mekanlar içerisinde. Şöyle düşünün. Japonya'dan Çin'den insanlar gelip Nevşehir geziyor ya mutlaka. O zaman bizim görmemiz gereken gerçekten çok doğal bir güzellik alanı olduğunu söyleyeyim. Akarsu ve rüzgarların aşındırmasıyla ortaya çıkıyor dedim. Ve akarsuların aşındırmasıyla arazi parçalanmış. Badlands kötü arazi. Kırgıbayır. Sadece şunu hatırlamanız yeterli. Kırgıbayır diye bir şey karşımıza çıktı. Akarsu aşındırma şekli nerede olabilir? İç bölgelerde demeniz yeterli olur. Anlaştık mı? Var mı problem? Bitki örtüsünün fakir olduğu yerde kurak yarı kurak alanlarda akarsu bölü araziyi parçalıyor. Hatırlıyor musunuz? Konveksiyonel yağışlar a neden oluyor? Sağanaklara neden oluyor? Böyle araziyi parçalayabiliyor işte. Bitki örtüsü çok önemli aslında. Bitki örtüsünün varlığı olsa belki biraz daha denge sağlanacak ama bitki örtüsü fakir olunca böyle parçalanmış araziler ortaya çıkıyor. Akarsu aşındırma şekli dedik. Badlands kırgıbayır dedik. Bir görüntü daha geldi. İlerlemeye devam ediyoruz. Plato diye bir şey duydunuz benden daha önce. Akarsular tarafından yarılmış yüksek düz araziler. Neden bizim için düz araziler karşılaştırma şekli niye yüksek eprojenik harekete maruz kalmış mantığı vardı? Yani plato diye bir şey duyduğunuz zaman akarsu aşındırma şekli yeterli olur. Ama aynı zamanda tekrar da yapmış olalım. Tekeeli volkanik mi karstik mi?
>> Karstik.
>> Nüfus fazla mı az mı?
>> Az.
>> Para fazla mı az mı?
>> Az.
>> Kıl keçileri var mı?
>> Var.
>> Çok güzel. Erzurum, Kars Ardahan ve Kapadokya platoun kendisi. Karstik mi, Lav mı?
>> Lav.
>> Lav plato olarak karşımıza çıkar. Yaz yağışı var. Alp'in çağırları var. Büyükbaş hayvancılık var. Merekoluyla var. Çernezyum toprak var.
>> Var.
>> Nerede? Erzurum Kars Ardahan'da. Hatırladık mı? Çatalca Kocaeli'nin kendisi ve Perşembe platosunun kendisi bizim için hatırlıyor musunuz? Aşınım platosuydu. Nüfus var, sanayi var, ticaret var, gelişme var dedim. Hatırladık mı? Yazılıkaya Marmara'da mı, Ege'de mi?
>> Ege'de. Obruk, Cihanbeyli, Haymana, Bozok, Uzunyayla İç Anadolu'da. İç Anadolu gibi platolarla kaplı diğer bölge Güneydoğu Anadolu, Gaziantep, Şanlıurfa, Adıyaman, Diyarbakır platoları da buradaydı. Bunlar da tabaka düzlüğü plato olarak karşımıza çıkıyordu. Kısaca hatırlamış olduk. Var mı problemimiz? Plato bir akarsu aşındırma şekli demeniz yeterli. Anlaştık mı? One problem. İlerlemeye devam ediyoruz. Peneplen diye bir kavram var. Testte karşınıza çıkarsa diye anlatıyorum. Yontulmuş arazi. Hep Anadolu'nun genç olduğundan bahsettim. Akarsu hala aşındırma yapıyor dedim. Ama bir gün aşındırma biterse, akarsu araziyi tamamen yontarsa, parçalar düzleştirirse, eee, o zaman peneplen haline gelecek. Yontulmuş düz mantığı ortaya çıkacak. Şimdi Anadolu'da aşındırma hala devam ettiği için peneplen olmaya yakın değiliz biz. Uzak bir arazimiz var. Peneplen olmaya yakın bir bölge varsa Doğu Anadolu mu Marmara mı olur?
>> Marmara.
>> Marmara'ya gide yükselti bir tık daha hızlı olduğu için o akarsuyun aşındırmasıyla oluşan o düzlüğe en yakın yer Marmara'da olur. Teknik bir kavramdır bu. Testte karşınıza çıkarsa ben bunu niye bilmiyorum? Benim püsküvitim neden yok demeyin. Akarsu biriktirme şekilleri var. Bakalım biriktirince ne olacak? Bana söyleyin. Akarsu yüksekten akıyor. Akış hızı fazla, enerji potansiyeli fazla taşıyor. Doğru mu? Aşındırıyor. Aşındırınca ne meydana gelmiş sorusunun cevabı içerisinde işte şelale ortaya çıkmış. Dev kazanın kendisi oluşmuş. Peri bacası oluşmuş. Badlands kötü araziler meydana gelmiş. Peneplen yontuk düzler oluşmuş. Vadiler oluşmuş. Doğru mu?
>> Akarsu her zaman aşındırmaz. Eğimin azaldığı yerde ne yapacak sorusunun cevabı? Biriktirecek. Ama akarsuyun biriktirebilmesi için yatak eğimi azalması lazım. Akarsuyun biriktirebilmesi için akış hızı azalması lazım. Yani taşıdığı materyali biriktirecek. Akarsuyun biriktirebilmesi için yük miktarı da su miktarının azalması lazım ve yükünün de artması gerekiyor. Yani yükü artıyor ki taşıyamıyor oraya bırakıyor gibi düşünebilirsiniz. Nerede olur yükseltinin? Fazla mı az mı? Az olduğu yerlerde olur. Ama bunların böyle bağlantılı isimleri var. Bakın dağın yamacını akarsu biriktirmeye başladı. Birikinti konisi. O birikinti konisi büyüdü. Birikinti yelpazesi haline geldi. Görseller gelecek. Daha da büyüdü. Dağ eteği ovası oldu mesela. Dağ eteği ovası. Dağın içerisinde biriktirebilir. Akarsu. Hatırlıyor musunuz? Alüvyal topraklar. Akarsuyun biriktirmesiyle olur dedim. Her yerde olabilir dedim. Mesela bakın bunlarda hep alüvyal topraklar olur buralarda. Devam ediyorum. Denizin içerisini biriktiriyorsa delta'nın kendisi ortaya çıkar. Hatta bazen akarsuların tam ortasında da böyle küçük küçük tepeler olur. Ona da ırmak adası deriz mesela. Şimdi bakın birikinti konisi bu. Gördünüz mü? Akarsu gelmiş eğimin azaldığı yerde biriktirmiş. Gördünüz mü? Koninin biraz daha büyümeyle yelpaze oluyor. Daha da büyümeyle birlikte gördük tekrar dağ eteği ovası oluyor. Görüyor musunuz? Şuraya insanlar da gelip yerleşiyorlar işte buraya. Dağ eteği ovası deyince benim aklıma kim geliyor? Bursa geliyor. Çok güzel. Uludağ eteğinde Bursa'nın kendisi bakın şu şekilde yerleşmiş. Dağ eteği ovasına en popüler örnek Bursa şehrinin bulunduğu yerdir. Anlaştık mı? Dağ eteği ovası dağın yamacına kurulmuş. Kahramanmaraş merkez de biraz böyle benzer. Kahramanmaraş'a gittiniz mi bilmiyorum ama Bursa'ya çok benzetiyorum. O da böyle dağın yamacına kurulmuş bir şehir görüntüsünde diyelim. İki güzel şehri de bu şekilde anmış oluyoruz diyebiliriz. Dağ eteği ovası mesela Hatay'ımız var. Hatay'ımızın böyle İskenderun hattına bakan taraflarında da böyle küçük küçük o küçük dağ eteği ovası örneklerini bakın buradan bile görebileceksiniz. Şimdi yaklaşacağım. Hatay'dayız. Nereye yaklaştığımı gördünüz mü bu arada? Uzaklaştım. Türkiye'miz yaklaşıyorum. Amanos dağları var. Hatırladınız mı?
>> Evet.
>> Amanos dağları eteklerine doğru geldim. Şimdi İskenderun tarafı burası. Şöyle yatay hale getireyim. Bakın şuralarda bu dağların yamacından gelen materyallerin birikme alanlarını görüyorsunuz aslında burada. Tamam tam burası değil ama biraz daha uzaklaşım şuralarda daha net örneklerle karşımıza çıkıyor. Görüyor musunuz? Buralar böyle daha eteği ovası örneklerini bize net bir şekilde göstermiş oluyor. Yani biriktirme ile birlikte ortaya çıkıyor. Hikayesini net hale getirebiliriz. Hatay tarafından örnekler verdim size. Dağ eteği ovasında değerlendirmiş olduk. Problemin var mı? Dağların içerisine birikiyorsa dağ içi ovasının kendisi oluyor. Hatırlıyor musunuz? Tektonik ovaların kendisinden bahsettim. Hani Erzincan'a doğru gittik. Erzincan, Erzurum hatta. Oralar genelde daha içi ovasına da örnek olarak da karşımıza çıkar. Tektonik ova olmanın yanında böyle detaylar da var. Size bir soru. Şimdi ben diyorum ki akarsu materyali denizin içerisine biriktirse delta oluyor dedim. Doğru mu? Ama denizin içerisine biriktiremezse Antalya hattından böyle Hatay'a doğru delta olmayan yerler kıyıdüzü ovası olur genellemesi yapmıştım. Hatırlıyor musunuz? İşte o taban seviyesi ovası mantığıyla da çıkabilir karşınıza. Taban seviyesi ovasının hikayesinde akarsu materyali denizin içerisini biriktirse delta olur. Biriktiremezse kıyının gerisini biriktirirse kıyı düzlüğü taban seviyesi ovasının kendileri ortaya çıkar. Genellemesini yapabiliriz. Lütfen bakın görsele. Bakın deltalar nerede? Çukurova'da Silifke Delta var ama şurada Antalya'ya bir bakın. Antalya'da tam içeride biriktirme var. Şuradan başlayın. Manavgat'a doğru gidin. Hep içerideki bu biriktirme alanları işte o. Bakın şuralar mesela tarlaları görüyorsunuz mesela taban seviyesi ovasına, kıyı düzü ovalarına örnekler olarak karşımıza çıkar. Ama bir anda mesela buradan sizi Silifke'ye götüreyim. Görüyor musunuz? Denizin içerisine birikmeyi bu da delta mantığını ortaya çıkardığını söyleyebilirim. Çukurova. Bakın net denizin içerisini biriktirme. Delta hikayesini ortaya çıkardığını söyleyebilirim. Anlaştık mı? Deltalarda bulunan topraklar lös mü, alüvyal mi?
>> Alüvyal.
>> Verimli mi? Verimsiz mi?
>> Verimli.
>> Verimli topraklar olarak karşımıza çıkar. Deltalarla ilgili detay bir soru gelir mi bilmiyorum ama akarsuyun bir yerde delta yapabilmesi için kıyının yani denizin sığ olması lazım. Sığdan kastım kıyı derinliği az. Problem var mı? Kıyıda güçlü dalga akıntı olmayacak. Dev dalgaları olmayacak. Anadolu şanslıyız yani okyanusla bağlantımız yok. Gelgit. Ayın çekim kuvvetiyle dev dalgalar oluyor okyanuslarda. O yok bizde. Olmayacak. Deltalar ya da az olacak. Deltalar bu şekilde olabilir ki Türkiye'nin deltaları da karşımıza bu şekilde çıkmış oluyor. Bir kez daha tekrar edelim mi deltaları? Türkiye'nin en büyük deltasının adını söyleyin bana.
>> Çukurova.
>> Çok güzel. Hemen yanında
>> Seyhan Ceyhan.
>> Harikasınız. En fazla delta nerede?
>> Ege'de.
>> Ege'de. Çok güzel. Peki Karadeniz'de iki delta söyleyin.
>> Bafra Çarşamba.
>> Bafra Çarşamba. Çok güzel. Sakarya'nın denize döküldüğü yerde
>> Karasu Deltasının kendisi var. Bir de Meri
>> Meri deltasının kendisini ortaya çıkarıyor. Akarsular biriktirme yapıyor ki deltalar oluyor. Genel misini ön plana çıkartabiliriz. Yani çok kolay olmuyor. Mesela görüyor musun? Gelmiş akarsu böyle yaprak gibi böyle yaymış ilk önce sonra aralarda dolmuş. O zaman bir delta ovası ortaya çıkmış gibi düşünün. Anlaştık mı?
>> Aslında doğanın ne kadar muhteşem bir şey olduğunu da göstergelere bu diyebiliriz. Hiç bu açıdan baktınız mı bilmiyorum ama coğrafyaya hiç bu açıdan bakmamıştım hocam. O benim için sadece bir topraktı. Şöyle bir fotoğraf görmüşsünüzdür bence. Yani akarsuyun ortasında şöyle bir biriktirme alanı var. Biz buna Irmak Adası diyoruz. Size bir soru. Bir akarsuyun ortasında böyle bir ada, ırmak adası varsa eğim fazla mı, az mı?
>> Az.
>> Eğim az ki ırmak adaları ortaya çıkabiliyor. Genellemesini yapabiliriz. O zaman hemen size bir soru sormak istiyorum. Kızılırmağın üzerine Irmak Adası var desem bakmam gereken yer Sivas mı olur, Bafra mı?
>> Bafra.
>> Çok güzel. Seyhan Ceyhan Irmak Adası'nı yapsa desem nerede yapabilir? Toroslarda mı, Çukurova'da mı?
>> Çukurova.
>> Değil mi? Çukurova'da. Seyhan ve Ceyhan üzerine bir yaklaşalım bakalım yapmış mı? Bakın şuralarda mutlaka olması lazım. Geldim geldim geldim geldim geldim geldim geldim geldim. Arıyorum Irmak Adası. Biraz yaklaşayım. Şuralarda çok küçük küçük biriktirmeler var. Irmak Adaları eğimin azaldığı yerlerde bu şekilde karşımıza çıkıyor diyelim. Hatta şunu da bağlayalım. Akarsu eğimin azaldığı yerde böyle sağa sola doğru kıvrım yapıyorsa bakın şurada net görüyoruz ırmak adasını. Gördünüz mü? Sağa sola doğru böyle kıvrım yapıyorsa buna ne diyoruz?
>> Menderes.
>> Menderes. Bakın şurada da bir ırmak adası var. Gördünüz mü? Eğim azaldığı yerde bu şekilde ırmak adaları ortaya çıktığını söyleyebilirim. Menderes'in kendisi akarsuyun biriktirmesiyle birlikte ortaya çıkan ama aynı zamanda aşındırmanın da etkili olduğu önemli bir şekildir. Karşınıza çıkabilir. Bu arada Menderes'e dikkat edin lütfen. Menderes akarsu biriktirme aynı zamanda aşındırma şekli diyorum. Bakar mısınız? Mesela akarsu şuradan geliyor ya. Mesela buradan dönerken şurayı aşındırabilir. Ama dönerken de şu materyal burada biriktiriyor ya. Burada da biriktirebiliyor. Geliyor şurayı aşındırıyor burayı ama buraya da biriktirme yapıyor. O yüzden Menderes'in kendisi hem aşındırma hem biriktirme şeklidir. Ama genellikle Menderes'in kendisi böyle büyük menderesli arazilerde eğimin azaldığı alanlarda karşımıza çıkar diyeceksiniz. Anlaştık mı? Menderes'in bulunduğu yerlerde eğim az genellemesini unutmayın. Yani genellikle biz Menderes için büyük ve küçük Menderes isminden dolayı Ege'ye de gidebiliriz. Doğru mu? Ama gördüğünüz gibi mesela Çukurova'da da Menderes olmuş. Eğimin azlığı çok önemli. Yükselti mi eğim mi önemli olan eğim?
>> Yani yüksek olan yerde de akarsu menderesler yapabilir. İnternetimiz açarsa Zap suyunu Hakkari hattında yaptığı menderesi göstereceğim ama çok yaklaşamıyoruz sanırım buralara. Sonuç olarak yaklaştım. Bakayım görebilecek miyiz? Bakın Hakkari hattındayız. Yani çok küçük alanlarda böyle küçük menderesler var. Görüyor musunuz? Gibi gibi. Ama daha net menderesleri mesela nerede göreceğiz sorusunun cevabı Ege'de, Çukurova'da, Bafra'da eğimin azaldığı noktalarda görme şansına sahibiz. Bu da bizim için değerli olan bir cümle olur. Şu cümle karşınıza çıkar mı bilmiyorum ama taraça seki basamaklı yapılar. Görüyor musunuz? Akarsuyun hem aşındırma hem biriktirmesiyle ortaya çıkıyor taraça sekilerde. Ve sonuç olarak bizim için akarsu aşındırma şekilleri yeterli olur gibi görünüyor. Toparlamam gerekirse akarsular aşındırma yapar, biriktirme yapar diyorum ben. Akarsu aşındırma şekillerine tekrar bakalım. Vadilerimiz var. Bana söyler misiniz? Çentik vadinin kendisi yükseltinin az mı fazla mı?
>> Fazla.
>> Olduğu yerde kahverengi tonların olduğu yere bakın. Peki geniş tabanlı vadinin kendisi yükselt fazla mı az mı?
>> Az.
>> Yeşil tonların olduğu yere bakın. Kanyonlar var desem, karstik arazi desem, Köprülü Kanyon'a gidelim mi?
>> Çok güzel.
>> Bizim için önemli olacaktır çünkü. Peki bana söylemeye devam edin. Peri bacası var Türkiye'de. Nerede olur diye sorsam Mersin'de mi, Nevşehir'de mi? Akarsu rüzgar aşındırma şekli ama volkanizmanın etkilerini de lütfen unutmayın bunlara akarsu aşındırma şekilleri demeniz gerekiyor. Şunlar da akarsu biriktirme şekilleri mantığıyla birlikte karşımıza çıkar. Dağın yamacından geliyor akarsuyun kendisi. Biriktirme konisi büyüdü. Yelpaze daha da büyüdü. Dağ eteği ovası Bursa onlardan bir tanesi. Hatay içerisinden de örnekler verdim. Denizin içerisine biriktiriyorsa delta oldu. Akarsuyun ortasında küçük böyle adalar oluşuyorsa Irmak Adası'nın kendisi var. Neden Menderes ve Seki'nin kendisi burada yok sorusunun cevabı hem aşındırma hem biriktirme şekli olduğu için. Ama özellikle Menderes'i lütfen unutmayın. Neden sorusunun cevabı eğimin azaldığı yerde Menderesler karşımıza çıkar ve yaklaştığım büyük ve küçük Menderes zaten biliyorum ben. Eğimin azaldığı yerlerden bir tanesindeyiz. Çukurova'dayız. Menderesleri bu şekilde görme şansına sahibiz. Anlaşılıyor mu?
>> Problem var mı? Anlaşılmayan bir durum var mı?
>> Güzel. Akarsuların ortaya çıkardığı bu şekillerin kendisini karstik araziye bağlıyoruz. Akarsuların oluşturduğu bu şekilleri isterseniz bir de karstik araziye bağlayalım. Ondan sonra rüzgarlar diye devam edeceğiz. Çok bahsettim karstik araziden. Artık ezberlediniz. Doğru mu? Karstik deyince aklınıza kalker, jips, kaya tuzu'nun kendisi gelmesi gerekiyor. Kalker, jips, kaya tuzunun üzerinde meydana gelen şekillerin kendisidir karstik şekiller. Ve bakalım isterseniz bu arada kalker kireç taşı Akdeniz'deydi. Jips kaya tuzu Çankırı, Yozgat, Sivas hattına vardı. Hatırladık mı acaba? Karşınızda karstik şekiller. Bakın bunları akarsu aşındırma biriktirme şekillerinden ayırt etmeniz böyle klasik coğrafya sorularını çözdürüyor. Ama bunlar sadece test sorusu oluyor. Böyle yıllar içerisinde çıkmış bir sınav sorusu olduğunu söyleyemem. Yine bunlar içerisinden turizm potansiyeli olan varsa bu bizim için ancak sınav sorusu haline gelebiliyor. Karstik aşındırma şekilleri var. Arazi aşınmaya karşı böyle çok aşırı derecede böyle dayanıklı değil. Aşınma sonucunda meydana gelen küçük çukurluklara lapya. Bunun birazcık büyümesiyle birlikte dolin, daha da büyümesiyle birlikte uvala, daha da büyüyor. Polyeler meydana geliyor. Çok güzel. Su yerin altını sızıyor. Mağara. Mağaralar oluşuyor. Ve mağaralardan böyle içeriden dışarı çıkan sular var. Düdenlerin kendisi. Düden şelalesi de var. Belki duymuşsunuzdur. Ve o arazideki mağaranın tavanı tamamen çöktüğü zaman da obrukların kendisi karşımıza çıkar. Bunları gördüğünüz zaman karstik aşındırma şekilleri dediğiniz zaman da çıkan soruyu çözersiniz. Anlaştık mı acaba? Bir de karstik biriktirme şekilleri var. Mağaranın içerisine girdim. Kireç taşının kendisi var. O suyun kendisi kireç taşıyla birlikte atmosferle tepkimeye girince yukarıdan aşağı doğru sarkınca sarkıt. Yavaş yavaş aşağı damlayıp üst üste bir kese dikit. Birleşirse sütun. Yine karstik arazinin kendisindeki o tabakanın kendisi yeryüzüne çıkarsa sıcak suyun da katkısıyla birlikte travertenlerin kendisi denizde Pamukkale mantığı ile birlikte ortaya çıkıyor. Görsellerle ilerleyelim isterseniz lütfen bakın Lapya'nın kendisi bu. Aşınma sonucunda oluşan en küçük çukur alanlar dedik. Biraz daha büyüteceğiz. Dolinler şöyle karşımıza çıkıyor. Burada dolinler bakın. Lapyalar burada kaldı. Dolinler. Dolinlerin biraz daha büyümesiyle uvala'ya doğru gideceğiz ama dolinlerin hali buradan görün. Çukur alanlar. Geldik uvala. Daha yeni çukurluklar. Gördünüz mü? Karstik arazide bunların da büyümesiyle polyeler oluyor. Duralım. Polye deyince benim aklıma Elmalı, Kestel, Acı, Payamlı, Gelen, Bosavas, Isparta, Burdur, Muğla geliyor. Ne bunlar? Karstik ovalar. Polye'nin diğer adı karstik ova mantığıyla birlikte karşıma çıkar. Antalya, Isparta, Burdur, Denizli hattına giderken bu araziler bol karşınıza çıkar. Orada polyeler, karstik ovalar bol var. Mesela karstik ova değil de polye diye çıkarsa karşınıza yanılmayın. Aynı şey. Anlaştık mı? Isparta, Burdur, Muğla, Denizli hattına bakacaksınız o araya. Orada bol bol bunlar var. Anlaşılıyor mu acaba?
>> İlerlemeye devam ediyoruz. Su yerin altına sızdı. Mağara oldu. Mağaralar nerede olur? Karstik arazinin yoğun olduğu alanlarda karşımıza çıkıyor. Mağaraların kendisi bizim için önemli oluyor. Mesela Tokat'ta Ballıca Mağarası var mesela. Duydunuz mu?
>> Duymadınız mı? Karain Mağarası var yine Akdeniz hattında. Değil mi? Bizim için önemli alanlar mağaralar. Peki mağaraların kendisini gördüm. Bir de mağaraların daha geniş hali var mesela. Mesela mağaralar 1 + 1 ise galerilerin kendisi mesela yana dubleks mantığıyla karşımıza çıkar. Eski her zaman söyleyeyim insanlar eskiden mağarada yaşıyorlarmış. Bir de galeride yaşayanlar var. Yani yine sınıf ayrılığı var. Mesela 1 + 1 mağarada yaşamakla galeride yaşamak arasında yine bir zenginlik göstergesi olduğunu söyleyebilirim. Galerilerin bizim için tavanları çökerse ne olur? Kocaman çukur alanlar olur. Bunlara da biz obruk deriz. Hatta içerisine su dolarsa da obruk göl meydana gelir. Karstik göl dediğimiz şey böyle ortaya çıkıyor aslında. Bazı yerlerde. Tabii ki her yerde değil. Sonuçta Konya içerisinde tarım alanlarının tavanı çöküyor. Obruklar meydana geliyor. Haberini mutlaka duymuşsunuzdur. Neden çiftçiler artezyen kaynakları bahsedeceğim aşırı derecede kullandığı için yeraltı suyunun dengesini bozdukları için o zaman ne oluyor? Çökmeler, çökün depremler çok artmaya başladı. Obrukların sayısı çok artmaya başladı. Haberlerini duyuyorsunuzdur. Obruk Obruk platosu üzerinde karstik şekillerin örneklerini net bir şekilde görüyoruz. Anlaştık mı acaba?
>> Peki bana söyler misiniz acaba? Yerin altında sızan sular bu şekilde yeryüzüne çıkarsa düdenler olur mu?
>> Düden şelalesi mantığından da anımsayabilirsiniz Antalya hattında. Şimdi geldik biriktirme şekillerine. Su yerin altına sızdı. Atmosferle tepkimeye girdi. İçerisinde kireç taşı var bu arada. Ne olacak böyle? Donduğu zaman şekiller meydana gelecek. Şuradan başlayalım. Sarkıt. Şunlar sarkıt. Gördük mü?
>> Su aşağı damladı. Üst üste birikmeye başladı. Şöyle buradan da görün. Dikitler oldu. Peki bunlar birleşebilir mi?
>> Birleşirse ne olur? Sütunların kendisi de bu şekilde karşımıza çıkıyor. Yine karstik arazilerde bunu mağaraların içerisinde bunu bol görüyorsunuz aslında diyebilirim. Ama daha böyle popüler bir karstik biriktirme şekli kim diye sorarlarsa yeryüzüne çıkan suların bünyesindeki kalsiyum karbonatın çökelmesiyle birlikte ortaya çıkan travertenler için neredeyiz?
>> Denizli Pamukkale'deyiz.
>> Pamukkale'nin kendisi UNESCO Dünya Mirası'nda aynı zamanda böyle bahsedeceğim. Oluşumu karstik biriktirme mantığıyla ortaya çıkar. En azından nasıl oluştuğunu anlayın diye bu konuyu bu kadar detaylı anlatıyorum. Bizim için önemli cümlelerden bir tanesi olabilir. Anlaştık mı?
>> Problem var mı? Evet. Karstik analizin hikayesini buraya bağladık. İsterseniz bunu şimdi de nereye bağlayalım? Rüzgarlara. Rüzgarların kendisi aşındırma biriktirme yapar ama şöyle başlayalım. Nerede?
>> Denizel mi, karasal mı?
>> Karasal.
>> Bitki örtüsünün zengin mi, fakir mi?
>> Fakir.
>> Olduğu yerde rüzgarlar aşındırma, biriktirme yaparlar. Eee, önemli cümleler tabii rüzgarın hızı, nem miktarı ve arazinin yapısı. Bunların hepsi bitki örtüsünün durumu etkili olduğunu söyleyeyim. Lütfen bakın karşınıza bir mantar kaya var. Farklı dirençlerde altındaki arazi biraz daha böyle aşınması kolay aşınmış. Üstteki arazi biraz daha sağlam yapıda olduğu için aşılması zorlaşmış ve böyle mantara benzer bir şekilde ortaya çıkmış. Mantar kaya hikayesi böyle ortaya çıkıyor. Şahit kaya da benzer mantıkta karşımıza çıktığını söyleyebilirim aynı zamanda. Anlaştık mı? Evet. Tafoni'nin kendisi de böyle delikli yapılar. Bunu biraz hızlı geçiyorum çünkü trofobi diyoruz buna. Duydunuz mu bilmiyorum ama delikli şeylere bakamama olanlar olabilir. Ve karstik e daha doğrusu rüzgarların aşındırmasıyla birlikte oluşan şekiller. Tafoni, mantar kaya, şahit kaya, tafoni hikayesi buradan geliyor diyelim. İlerleyelim hızlı geçelim orayı. Yardangın kendisi böyle derince yarılmış alanlar bir rüzgar aşındırma şekli demeniz yeterli olacaktır. Görmüş olmanız yeterli. Lapya, dolin, uvala, yardang hangisi karstik şekil değil? Rüzgarlar yapmış gibi böyle test soruları bazen olabiliyor. Çin'den bir görüntü eee böyle karasallığın geniş alanda olduğu yerlerde karşımıza çıkabiliyor. Bu biraz detay ama çöl kaldırımı. Bunlar böyle geniş alanlarda karasallığın olduğu yerde çöl alanlarını görüyoruz. Şunlara bakın. Rüzgar biriktirme şekilleri içerisinde kumullar var mesela. Nerede arayalım? Çöllerde.
>> Çöllerde.
>> Kumulların kendisi rüzgar biriktirme şekli yeterli olacaktır. Çöllerde var mı? Ben çöl görmek istiyorum diyen aranıza.
>> Merak.
>> Hiç merak eden yok mu? Çöl bir gideyim bir havasına bakayım.
>> Merak.
>> Var. Bir kişi de olsa merak edenler var ama ben hiç sıcak sevmiyorum diyenler için ilk önce oryantasyon hikayesini Urfa Mardin'de yapıp ondan sonra çöle giderseniz daha iyi olabilir hani. Uzaya çıkarken de böyle mekikte böyle basınç odaları var ya onlar gibi düşünebilirsiniz. Barkanların kendisi yine çöllerde hilal şeklindeki kum tepeleri mantığıyla birlikte karşımıza çıkıyor. Yani rüzgarın buradan estiğini düşünün lütfen. Buradan esiyor rüzgar. Bakın burada biriktirmeler meydana geliyor. Sonra ne oluyor? Şöyle adacıklar oluyor. Tersten baktığın zaman hilal şeklindeki kum tepelerine Barkan deniyor. Barkanlar nerede olur? Çölde. Türkiye'de var mı?
>> Yok.
>> Yok.
>> Barkan Türkiye'de yok. Barkan yok.
>> Var.
>> Tarkan var. Bay da var.
>> Ama son şarkıları fena değil sanki değil mi?
>> En sevdiğiniz şarkısı ne Bayın'ın?
>> Efendim?
>> En sevdiğiniz şarkı mı? Dersi anlamayınca ben efendim işlem. Barkanlıların kendisini gördük. Bir de ne varmış? Lös. Rüzgarların biriktirdiği toprak. Lös topraklar Türkiye'de var desem nereye bakalım? Kıyıda mı iç kesimler mi?
>> İç kesimler.
>> İç kesimlerde lös toprakların kendisi de karşımıza çıkıyor. Bu da bizim için önemli değerli oluyor. Anlaştık mı acaba?
>> Ben şu ana kadar rüzgarlarla ilgili önemli detayları netleştirdim ama bir toparlamak istiyorum. Bakarak Türkiye haritasına söyler misiniz? Karstik şekiller. Lapya, dolin, polye, obruklar için daha çok gitmem gereken yer Karadeniz mi? Antalya çevresi.
>> Antalya çevresi.
>> Çok güzel. Travertenler için nerede olalım?
>> Denizli.
>> Denizli'yi unutmayalım. Bizim için önemli mekanlar içerisinde. Rüzgarlı aşındırma biriktirme yapar. Mantar kaya, Şahit Kaya, Tafoni'nin kendisi ya da biriktirme şekilleri içerisinde Lös Türkiye'de varsa nerede olur? Kıyıda mı içeride mi?
>> İçeride.
>> İç kesimlerde karşımıza çıkar. Akarsu aşındırma şekillerinden çentik vadi için yeşil mi, kahverengi mi?
>> Kahverengi.
>> Yükseltinin fazla olduğu yer. Kahverengi tonların olduğu yere doğru gittik. Doğu Karadeniz'e. Geniş tabanlı vadinin kendisi için dağlar mı yoksa deltalar mı?
>> Deltalar.
>> Deltaların olduğu yerler bizim için önemli değerli olarak karşımıza çıkmış oluyor. Var mı şu ana kadar anlattığım bilgilerle ilgili problem?
>> O zaman biz burayı artık nereye bağlayacağız? Dalgalara. Denizlerle çevrili ülkemizin bir de dalgalar aşındırma biriktirme konusunda nasıl etkiye sahip? Bunlara bakalım. Bakalım nelerden bahsedeceğiz. Ama başlamadan önce şöyle değerlendirelim. Türkiye'nin üç tarafı denizlerle çevrili. Dalgalar aşındırma biriktirme yapar. Ben diyorum ki dalgaların aşındırma biriktirme yapabilmesi için karşısına bir kere aşındırması için yer şekli çıkması lazım. Doğu Karadeniz'de dağlar kıyının gerisine yüksek mi? Evet. Batı Karadeniz'de dağlar kıyının gerisine yüksekte mi? Evet. Ama Orta Karadeniz'de değil. Orta Karadeniz'de dağlar kıyının gerisinde. O zaman ne yapacak? Dalgalar burada aşındıracak. Burada aşındıracak. Burada biriktirecek. Mantık bu. Anlaştık mı? Akdeniz için yorum yapalım. Akdeniz'de Teketaş eli Antalya içerisinde dalgalar aşındırabilir ama Toroslar orta Toroslarda kıyının daha gerisine uzandığı için Adana hattında genelde dalgalar biriktirme yapar mantığını ön plana çıkartabiliriz. Dağlar kıyıya dik biliyorsunuz Ege'de. Burada dalgaların çok fazla aşındırma değil de aralarda biriktirme yapma faaliyetlerinin daha fazla olabileceğini söylüyorum. Teknik detaylara böyle başlayalım. Böyle Türkiye'de devasal dalgalar yok. Surf yapan insanları göremiyoruz ama olsa keşke yapsak 10 numara olurdu yani. Dev dalga yapmak ister miydiniz bu arada?
>> Evet diyorsunuz.
>> İlk dalgadan sonra hızlı bir şekilde kıyıya doğru gidirdik. Dalgaların aşındırma şekilleri diye başlayalım ve karşımıza falezler çıksın. Falez diğer adı yalıyar olarak da ön plana çıkar. Dik yamaçlar dalga aşındırmasıyla birlikte ortaya çıkan mekanlar olarak da değerlendirilir. Falezlerin kendisi nasıl sorulur sorusunun cevabı dalgaya gelmiş burayı parçalamış. Dik yamaçlar olmuş. Bu dünyadan bir görüntü ama Türkiye'de benzer görüntüler var. Mesela falezlerin olduğu yer için hemen sizi Antalya'ya doğru götüreyim. Antalya'ya giderseniz Lara'ya gidin mesela. Lara gittiniz bilmiyorum ama Lara hattı. Bakın tam şurası. Falezlerin olduğu yerleri bize net bir şekilde anlatacak. Şöyle dik yamaçların kendileri var. Gördünüz mü? Bunlar falez mantığıyla birlikte karşımıza çıkıyor. Dalgaların aşındırması ile birlikte ortaya çıkan alanlar falezler. Bu şekilde karşımıza çıkar. Bunu bana nasıl soracaklar? Bir Türkiye haritası verilip harita üzerine işaretli yerler olup nerede falez var ya da yok tarzına sorular gelebilir. O zaman dağların kıyının gerisine yüksek bir şekilde uzandığı bu kıyılarda falezler var genellemesini yapabiliriz. Yorum yapalım mı? Falezlerin olduğu yerde dağlar kıyının gerisine yüksek bir şekilde uzanıyorsa kıyı derinliği fazla mıdır?
>> Evet.
>> Genelde hani falezlerden aşağı doğru atlayan çocukları falan görüyorsunuz ya kıyı derinliğinin fazla olmasını buna bağlayabilirsiniz aslında. Hatta buradan şu cümleyi beraber değerlendirelim sizle birlikte. Kıta sahanlığı diye bir şey duydunuz mu?
>> Denize girdikten sonra 200 metre deniz derinliğine kadar olan kısmı bir ülkenin kara sularıdır. Yani kıta sahanlığıdır. Falezlerin olduğu yerde denize girer girmez zaten 5 10 metre derinlik oluyor mu? Oluyor. O zaman 200 metre deniz derinliğini bulmak için çok gitmeme gerek yok. Falezlerin olduğu yerde kıta sahanlığı dar genellemesi buradan geliyor aslında. Ama tam tersi mesela bir kumsaldan denize girdiniz. Bunu yaşamışsınızdır. Yürüyorsunuz, yürüyorsunuz, yürüyorsunuz. Deniz sizi boylamıyor. Mesela dalgaların biriktirme yaptığı yerde, kumsallarda 200 metrelik daha ileriden sağlandığı için falezlerin olmadığı yerde yani kıta sahanlığı geniş mantığı da böyle karşımıza çıkar. O zaman bu şeklin kendisini gördüm ben. Antalya içerisinde falezlerin kendisi varmış. Bakın görsel çok net bir şekilde ön planda. Harita üzerinde falez nerede var yok diye sorarlarsa yorum yapmamız gerekecek. Şimdi uzaklaşalım. Falezlerin olduğu ve olmadığı yerleri sizle birlikte beraber olalım. Haritaya bakın ve söyleyin. Doğu Karadeniz'de falezler var mı?
>> Var.
>> Var. Batı Karadeniz'de var mı?
>> Var.
>> Samsun'da Bafra Çarşamba
Yok. Dağlar Kenin yerisinde. Problem var mı?
Teketaşeli. Antalya'da falezler var mı?
Unutmayın bakın buraları. Peki Çukurova'da falez olur mu?
Hayır.
Bakırçayı, Yediz Küçük ve Büyük Menderes deltalarında falez olur mu?
Hayır.
Olmaz. Anlaştık mı? Problem var mı acaba? Pales hikayesi bizim için çok önemli. Dalga aşındırma şekillerinden bir soru gelecekse mutlaka falezlerden gelecektir. Lütfen falezlere dikkat edin. Ama tam tersi Samsun'da, Adana'da, Ege'de deltaların olduğu yerde dalgalar biriktirme yapar. Biriktirme yaparsa gözlerimizi alamıyoruz. Olmak istediğimiz yer kumsallar ortaya çıkar diyoruz. Yani kumsalların kendisi dalga biriktirme şekli mantığıyla birlikte değerlendirin lütfen. Anlaştık mı? Peki kumsalların olduğu yerden denize girsem 200 metreik daha ileriden sağlanır diyorum ben. Kıyı derinliği burada az çünkü. O zaman kıta sağlığı ne olur?
Geniş hikayesi de ortaya çıkar. Anlaştık mı? Bakın kıyı derinin az olduğu yerde dalgalar kumsal olayını abartmış. Denizin içerisine doğru böyle biriktirmeler yapmış. Bunun adı nedir? Kıyı oku. Değerlendirmesiyle karşımıza çıkar. Bakın kıyı okuna bir örnek daha görüyor musunuz? Biriktirme rahat. Çünkü kıyı derinliğ az. Problem var mı? Deltaların olduğu yerde oluyor. Bakın kıyı okuna en önemli örneklerden bir tanesi burası. Neresi burası?
Fethi Öldeniz. Bakın şurası kıyokunun en popüler örneği olarak karşımıza çıkar. Kumsal var. Dalga biriktirme yapmış. Kıyoku. Size bir soru. Burası kapanabilir mi sizce?
Evet kapanır. Oranın tam kapanmasıyla birlikte ne oluyormuş?
Lagün. Bakın kumsal kıyıoku tam kapattı. Lagün. Diğer adı Büyük Çekmece. Küçük çekmece Terkoz. Akyatan, Ayatan, Balık. Ne hatırlatıyor size? Kıyet Göl. Burası Kıyset Göl oldu. Dalga biriktirme şekli ile oluşan kıyıset göller diye başladı. ya da dalga biriktirme şekillerinden oluşan lagünler haritada işaretli yerlerin hangisinde var sorusunun cevabı içerisinde Büyükçekmece, Küçükçekmece, Terkoz, Adana, Samsun'da Bafra hattına gidin buraları görün. Anlaştık mı? Lagün eee deniz kulağı, deniz kulağı ismiyle de anılıyor. Anlaştık mı acaba? Önemli bir dalga biriktirme şekli olarak da karşımıza çıkar. Lagünlere, deniz kulağına bir örnek daha görüyorsunuz mesela. Anlaştık mı? Üç tarafı denizlerle çevir bir ülke olduğumuz için bunların olmasına çok normal sonuçlar içerisinde ön planda olduğunu söyleyeyim. Bir ada, bir de kara, bir de dalga, kıyı derinliği az. Biriktirmeye başlamış. Biriktirmeye devam etmiş. O biriktirme adayı karaya bağlamış. Adanın kara parçasına bağlanma hikayesine tombolo, sapla diyoruz. Tombolo var mı Türkiye'de?
Var.
Olmaz mı? Var. Kıyz olduğu yerde tombololar karşımıza çıkar. Türkiye'nin en önemli tombolosu
Sinop'ta karşımıza çıkar. Burası ada kara parçasına bağlanmış ve tombolo hikayesi böyle ortaya çıkıyor. Biz buraya doğal liman diyoruz aynı zamanda. Ve bu doğal liman hikayesi de AGS sorusu olarak karşımıza bu sene geldi. Ne dediler? dediler ki aşağıdaki limanların hangisi eee doğal liman diye sordular. Trabzon, Giresun, Ordu, Sinop. Sorunun cevabı Sinop limanıydı. Tombolo. Karadeniz dışında var mı tombolo? Olmaz mı? Geldik Güney Marmara'ya. Ada Kara Partisi'ne bağlanmış Kapıdağ Yarımadası burada. Balıkesir burası. Bandırma burası. Çok güzeldir. Bandırma. Erdek burası. Oralar da güzeldir. Gidin buraları gezin mesela. Vaktiniz zamanınız olursa. tombolo mantığını karşınıza çıkarıyor. Bunun dışında Ege'de bol olur. Şuralarda bakın oraları söylemiyorum bile ama Karadeniz, Akdeniz hani olma ihtimali daha az ya burada. Çünkü girinti çıkıntı daha fazla olduğu için buralarda daha rahat olabiliyor tombalolar. Mesela biriktirme daha fazla. Akdeniz'de, Karadeniz'de tombaloluları çok nadir görüyorum. O yüzden Karadeniz'in Sinopu çok değerli. Akdeniz'de de mesela bak çok küçük örnekleri var. Görüyor musunuz? Tombololar adanın kara parçasına bağlanma şekli mantığıyla birlikte karşımıza çıkıyor. Sinop Kapıda Ayram Adası hikayesini lütfen unutmayın. Dalga biriktirme şekilleri için bunlar da bizim için önemli oluyor. Anlaştık mı?
Var mı problem?
Yok.
Bir de sizle birlikte kıyı tiplerine bakalım mı? Üç tarafı denizler şehirli bir ülkede yaşıyoruz. Hangi kıyı tipleri var Türkiye'de diyorum. Hemen başladım. Bana söyleyin. Türkiye'nin dağları kuzey güney yönlü mü uzanır? Doğu batı yönlü mü?
Doğu batı. Dağlar Türkiye'de doğu batı yönlü uzanırsa Karadeniz, Akdeniz'de kıyı boyunca uzanan dağlar olur mu?
Boyuna kıyılar. Boyuna kıyılar. Nerede olur? Boyuna kıyılar
Karadeniz'de.
Akdeniz'de. Size bir soru. Boyuna kıyıların olduğu yerde kıyıla iç kesim arası ulaşım kolay mı olur? Zor mu?
Zor.
Zor. Gelişme fazla mı az mı?
Az.
Limanın hinterlandığı cümlesini hatırlıyor musunuz?
Arkasındaki bölge limanın hinterlandığı. Boyuna kıyıların olduğu Karadeniz, Akdeniz'de limanların hinterlandı geniş mi dar mı?
Dar.
İç kesimlerle bağlantı zor oluyor ama koy ve körfez sayısı fazla mı, az mı?
Koy ve körfez sayısı az. Boyuna kıyılar var ya koy ve körfez olmaz buralarda. Anlaştık mı acaba? Boyuna kıyılar nerede sorusunun cevabı Karadeniz, Akdeniz. Dağlar her yerde doğu batıya önü uzanır. Türkiye'de genel olarak Amanos dağları kuzey güney olabiliyor. Mesela dağlar doğu batı yönüne uzanırsa Ege'de bu dağlar kıyıya nasıl uzanır? Dik. Dağlar kıyıya dik uzanırsa enine. Bakın enine uzanan kıyılar enine kıyılar olur. Koy ve körfe sayısı
fazla. Yerinti çıkıntı fazla. İç kesimlerle ulaşım. Limanların interlandı geniş mantığı da buradan gelir. Enine kıyılar ner sorusunun cevabı Ege bölgesi mantığı ile birlikte karşımıza çıkar. Bu da bizim için önemli değerli olur diyorum ben. Anlaştık mı?
Evet.
Hatırlıyor musunuz acaba? Eski akarsu vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşan kıyı tipi diye bir tanım yaptım. Ama nerede yaptım? Anadolu 4. yüzyıllık zamanında yükseliyor. Senzoik koaterner dönemi hatırlıyor muyuz? yükselmeyle birlikte Marmara Akdeniz suları Ege'ye doğru ilerliyor. Eski akarsu vadileri sular altında kalıyor. Eski akarsu vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşan kıyı tipi Riya, Muğla. Hatırladık mı? İstanbul Çanakkale sular buraya geliyor. Mesela bakın tam burada Muğla kıyılarında şurada eee Riya kıyının çok önemli örneği karşımıza çıkıyor diyebiliriz aslında. Eee Akyaka Azmak deresi biliyorsunuzdur. Muğla'ya giderseniz gidilmesi gereken güzel mekanlardan bir tanesi. Bakın şurada işte Riya kıyılarının örneği 1, Çanakkale Boğazı 2, İstanbul Boğazı 3. O zaman İstanbul Çanakkale Muğla Riya kıyı tipini örnek olarak karşımıza çıkar. Dikkat altını çizin soru gelir. Eski akarsu vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşan kıyı tipi riya kıyılar haritada işaretli yerlerin hangisinde var diye sorarlarsa İstanbul'da var, Çanakkale'de var, Muğla'da var dediğiniz zaman çıkan soruyu çözersiniz der misiniz acaba? Evet. Önemli detaylardı. Riya kıyı tipinin kendisi bizim için önemliydi aslında. Kıyıya eee dik uzanan dağların akarsu e vadilerin sular altında kalmasıyla oluşan diye de bir tanımı da var. Ama ben biraz da onu biraz nasıl oluştuğunu anlatarak da ön plana çıkartıyorum. Kıyadik uzanıyor. Akarsu vadileri sular altında kalıyor. Riya oluyor. İstanbul, Çanakkale, Muğla örnekleri oluyor. Bir de kıyıya paralel uzanan dağların sular altında kalmasıyla birlikte suların altında kalmayan yerleri böyle denekli yapıları ortaya çıkarıyor. Kıyıya paralel uzananen dağlar, dağ sıralarının vadilerin suları altında kalmasıyla dalmaça kıyılar ortaya çıkıyor. Mesela var mı Türkiye'de sizce dalmaça kıyı? Burası Antalya Kaş. Dalmatça kıyıların en popüler örnekleri. Bakın şurada yine gidilmesi gereken çok güzel mekanları gösteriyorum size arkadaşlar. Tekneile birlikte gidebiliyorsunuz. Karayolu da var ama Türkiye'nin gerçekten cennet noktaları içerisinde Antalya Kaş eee ve bizim için önemli noktalar bu şekilde karşımıza çıkıyor diyebiliriz. Kaşa gittiniz mi hiç? Kaşın kendisi burada mesela çok güzel mekandır. Türkiye'nin en güzel dalış noktası olarak da değerlendirilir. Ama şöyle enteresan bir durum söyleyeyim. Göstereyim size. Kaş burası. Şurada bir ada var. Gördünüz mü?
Meis adası. Ne yazıyor üstünde? Yunanca. Yunanistan'a ait. Yani bu kadar yakın olduğunu söyleyebilirim aslında. Meis adasının kendisi. Meis Yunancada göz anlamına geliyor. Yani sizi gözetliyoruz gibi. Biz de diyoruz ki sizin gözünüz varsa bizim kaşımız var. Antalya Kaş hikayesi de böyle ortaya çıktığını söyleyebiliriz aslında. Bu da önemli bilgilerden bir tanesi olarak sizde bulunsun. Antalya kaş dedim. Dalmaçya kıyının kendisi dedim. Önemli dedim, değerli dedim. Peki var mı Türkiye'de limanlı kıyılar? Var. Limanlı kıyıların kendisi için nereye gidiyor sorusunun cevabı için sizi bir Lagüne götüreyim. Nereye gidelim?
Evet. Büyük ve küçükmece limanlı kıyı mantığı ile birlikte tam burada karşımıza çıkıyor. Eee, toparlayacağım merak etmeyin. Fazla bilgilerden bahsediyorum ama limanlı kıyılarda büyük ve küçük çekmeni de varmış. Anlaştık mı? Karstik arazinin olduğu yerde kalanlı kıyı kıyı tipi ortaya çıkıyor. Duydunuz mu acaba? Kalank. Kalanklı kıyılar için Mersin'deyiz. Kalanklı kıyılar da burada karstik kayışlarının olduğu yerde oluşan bu kıyı tipi çok küçük alanda Mersin'de böyle karşımıza çıkıyor. Şimdi toparlayalım. Söyleyin bana. Karadeniz Akdeniz'de boyuna kıyılar var mı?
Var. Ege bölgesinde kıyılar var mı?
Var.
Var. İstanbul, Çanakkale, Muğla'da dağların kıyıya dik uzandığı yerde vadilerin suların altında kalmasıyla rıya kıyıları oluyor mu? Evet. Dağlar kıyıya paralel bir şekilde uzanıyorsa ve yine sular ve vadileri sular altında kalıyorsa diyelim. Dalmaç kıyı tipi ortaya çıkıyor mu? Neredeyiz? Antalya Kaş'ta. Limanlı kıyılar için neredeymişiz? Büyük ve Küçükçekmeede. Peki kalanlı kıyı karstik arazi ile birlikte nerede ortaya çıkıyor? Mersin
Mersin kanadında karşımıza çıkıyor. Genellemesiyle olayı bağlayabiliriz aslında. Problem var mı? Bakar mısınız? Buzul vadilerinin sular altında kalmasıyla Fiord sadece bakın Hörçkaya yine buzullarla birlikte oluşan alanlar. Sular altında kalmasıyla buzul alanlarında Skyer kıyılar var. Şimdi bana söyleyin deniz kıyısında buzullar var mı Türkiye'de?
Olur mu? Fiord ve skar kıyılar. Türkiye ortak kuşakta çünkü mutlak konum gereği Fiord Skyların kendisi Türkiye'de olmaz. Görüyor musunuz? Bakın Norveç kanadına genel küsür olsun diye gösteriyorum. Kutuplara yakın olan yerde Güney Amerika'ya götüreyim sizi mesela Macellan Boğazının olduğu yere götüreyim. Fiord Scar kıyılarının örneklerini buralarda görebiliriz. Biz orta kuşaktayız. Anadolu kıyılarına buzulları göremeyiz. O yüzden Türkiye buzul varsa o da 2200'ün üstüne çıkıyoruz yani. Fiordle Sky kıyılar Türkiye'de ol. Maz
Maz genellemesiyle birlikte değerlendirebilirsiniz. Çok detay bilgiler Türkiye coğrafyasına bağlanır mı mantığıyla birlikte değerlendiriyoruz bunları. Halişli kıyılar okyanusa kıyısı olan yerde dev dalgaların oluşmasıyla birlikte ortaya çıkıyor. Milli Eğitim kitaplarını uzun yıllar boyunca Halişli Kıyı olmaz genellemesi ön plana çıktı. Sonra bir makalede Halişli Kıyı var diye bir genelleme yapıldı. Şimdi böyle ikiye bölünmüş durumda coğrafya dünyası. Milli Eğitim hala alıyor almıyor. Bazı coğrafyacılarımız alıyor almıyor. Halişli kıyıların benzerleri eee İstanbul'da var derlerse yok demeyin. Yok derlerse de polemiğe girmeyin. Böyle ortada kaldığımız durumlardan bir tanesi olduğunu söyleyeyim. Ama sınav sorusu olarak geldiği yılda Milli Eğitim kitabında Halişi Kıyılar olmaz diye böyle de note şeklinde öğrencilere öğretildiği dönemdi. O zaman itiraz vesaire etmiştik ama çok fazla bir sonuç almadık. Çünkü soru yazan ÖSYM yazarı bir makaleye dayandırarak yazdığını söyleyince böyle oluyor. Ama o zaman Milli Eğitim kitaplarından da kaldırmak gerekiyor. Yani onu da bir bütünlük içerisinde ön plana çıkarmak gerekiyor. Resfli kıyılar ekvator hattında olur. Türkiye'de olmaz. Orta kuşaktayız. Mercan iskeletlerin üst üste birikmesiyle oluyor. Mesela şöyle Türkiye'de yok mesela. Niye gösteriyorum? Türkiye'de var mı diye sorarlar. Su yok değil diye gösteriyorum. Aslında yeni kitaplara koymadım. Atol mercana diye kıyılar var mesela Volkan Küllerinin. Bir Volkan Dağı var mesela suyun altında kalmış. Üstünde birikme olmuş. Yani bu bir Volkan Dağın ağzı gibi düşünün. Altında bir dağ kütlesi var suyun altında. Atol mercan adı diyoruz mesela biz bunlara da. VAT kıyılarının kendisi Fransa Maş kıyılarında ortaya çıkıyor. Okyanusa kıyısı olan yerde oluyor. Türkiye'nin okyanusa bağlantısı yok. Bu özel konuma bağlı olarak Türkiye'de olmuyor gibi genellemeler yapıyoruz. Volkanik kıyılar Türkiye'de. E bir ara hatırlıyor musunuz bir volkan daha patlayacaktı. Santari volkanı e Ege'de. Eee volkanik kıyıların önemli örneği Türkiye'de yine yok ama Ege'de santari volkanı patlasaydı Türkiye bir Yunanistan etkilenecekti mesela bundan. Türkiye'de bu kıyıları da yine göremiyoruz ama kalanlı kıyılar Türkiye'de var mıydı? Mersin'de karsik araz üzerine kalanlı kıyıların kendilerinde değerlendiriyorduk. Özellikle gösterdim ama toparlayacağım. Söyleyin bana. Karadeniz, Akdeniz'de boyuna kıyılar var mı?
Var. Enine kıyılar neredeymiş?
Ege'de.
Ege'de. Çok güzel. Peki dağların kıyıya dik uzandığı yerde sular altında kalmayla
İstanbul, Çanakkale, Muğla. Örnek mi? Dağların kıyıya paralel uzandığı yerde sular altında kalmaylaş
Antalya Kaş. Hatırladık mı?
Büyük ve küçük çekmemizde hangi kıyılar varmış? Limanlı. Hatırladık mı? Mersin'de ne var? Mersin'de kalanlı bizim köyde ve bizim için önemli bu kıyı tiplerinin kendisi var. Fiord Sky kıyılar buzullarla birlikte ortaya çıkıyor. Eee, kutuplar içerisinde var mı Türkiye'de?
Var
yok. Genelim ön plana çıkartabiliriz. Değerli cümleler olabilir. Falez var Doğu Karadeniz'de. Doğru mu?
Batı Karadeniz'de falezlerin kendisi var. Doğru mu? Olur mu? Samsun'da falez.
Hayır.
Buralarda lagünleri arayabilirsiniz. Menderesleri arayabilirsiniz. biriktirme şekillerini arayabilirsiniz ama falez aramayın. Teketaş elde falez olur mu? Teketaş elde
olur ama Çukurova'da gelip de aramayın. Yine Lagünleri, kumsalları burada arayabilirsiniz ama falezleri lütfen aramayın. Bizim için önemli cümleler içerisinde bunlar karşımıza çıkar. Anlaştık mı?
Problem var mı? Elinizden olan kitapta şöyle özel bir harita yaptım. Buna bakın. Artık yer şekillerini komple toparladık. Bunları da göstereyim size. Türkiye'nin Yarımadaları ve Körfezleri ile ilgili eee şu eee önemli genel kütür haritasını görelim. Çünkü bağlantısı sorular gelebiliyor bazen. En azından problem yaşamayalım. Sinop Yarımadası. Yarımadanın ne olduğunu biliyorsunuz zaten burada tombola örneğiyile de karşımıza çıkıyor. Doğru mu bu arada?
Sonra Çatalı Kojeli. Eee platoların bulunduğu yerler aynı zamanda yarımada mantığıyla da ön planda. Bu arada İzmit Körfezi'nin yerini görüyor musunuz? Size bir soru. Bugünkü İzmit'in bulunduğu yer. Güzel bir yer vardı. İzmit'e sevgiler, saygılar. Oradan çok dinleyen arkadaşımız var. İzmit Körfezinde sanayileşme var. Sanayleşmeye bağlı İzmit Körfezi'nde kirlenme olayı denizde fazla mı az mı?
Fazla.
Çok güzel. Burada Armutlu Yarımadası var. Bakın şurada bir yarımada var ya Armutlu yarımadası. Tam bunun arası da Gemlik Körfezi. Gemlik deyince aklınıza hangi tarım öne geliyor?
Zeytinle birlikte. ünlüdür. Zeytini ile birlikte Gemli Körfezinin yerini görmüş olun. Şurada Kapı Dağ Ayarım Adası vardı. Hatırlıyor musunuz? Sağ tarafı Bandırma Körfezi, sol tarafı da Erdek Körfezi olarak karşımıza çıkar. Burada problem var mı? Çok güzel. Geldik şimdi Trakya'dayız. Ege ile bağlantısının olduğu yerde şurada Gelibolu yarımadamız var. Gördünüz mü? Gelibolu yarımadası. Atalarımızın, şehitlerimizin yattığı yer. Nüfusun az olduğu yer diye anlatacağım. Burada da Biga yarımadamız var. Biga yerini gördünüz mü? Yelibol Biga dağlık olan yerler diye genelleyebilirsiniz. Saros Körfezini gördünüz mü şurada? Kuzey Anadolu hayatının başlangıç noktası genellemesiyle birlikte karşımıza çıkıyor. Hemen bir güneyinde Edremit Körfezi var. Balıkesir'e bağlı. Balıkesir'in hem Marmara hem de Ege ile bağlantısı var. Edremit Körfezi bakın tam burada. Bir güneye geldim. Çandarlı Körfezi. Bir daha geldim. İzmir körfezimiz var. eee, materyallerle dolmasın diye yatağa değiştirilen akarsuyun adı neydi?
Yediz. Çok güzel. İzmir Körfezi için. Urla Yarımadası. Şurası şu burnunun kendisi. Urla Yarımadası. Gördük mü yerini? Daha da güneye doğru gidiyoruz sizle birlikte. Dilek Yarımadası var burada. Burada hemen şurada bir körfezimiz var. Güllük Körfezi. Daha da güneye doğru geldim. Gökova Körfezi var. Artık Muğla hattındayız. Datça'yı görüyoruz. Güzel mekanlardan bir tanesidir. Datça yarımadası oluyor. Şurası da dur güneye geldim. Fetiye'yi gördüm bu arada. Fetiye körfezimiz de burada. Teki platosuna biraz daha hakimsiniz bence. Karstik doğru mu?
Antalya Körfezi'nin bulunduğu yer. Taşeli. Eee, bizim için platosu ve yarımadası mantığıyla birlikte karşımıza çıkıyor. Aynı zamanda burası İskenderun Körfezi olarak karşımıza. İskenderun ve İzmit'in benzer özellikleri var. Sanayileşmeye bağlı kirlenme olayları fazla mı az mı?
Fazla. Çok güzel. Genelim ortaya çıkarabiliriz. Bu da bizim için önemli hikayelerden bir tanesi olabilir. Anlaştık mı?
Problem var mı? Anlaşılmayan bir durum var mı? Güzel. O zaman bizim için önemli cümlelerdi. Kıyı tipleri için bu cümleleri de bu şekilde bağlamış oluyoruz. Var problemimiz.
Son olarak orada kaynak suları görüyorsunuz. Testlerde karşınıza çıkarsa nereden geldi demeyin diye söylüyorum. İnsanlar ve doğanın kendi faaliyetleriyle birlikte sular yeraltından yeryüzüne çıkabiliyor. Mesela insanlar tarafından su yeryüzüne çıkartılırsa artezyen kaynak oluyor. Var mı köyde tulumbanız? Tulumbayla böyle çekiliyor ya. Duydunuz mu öyle bir şey? Artezyen kaynağın kendisi insanlar tarafından yeryüzüne çıkartılır. Sulama amaçlı kullanılıyor. Yani iç bölgelerde genelde motor takılır, elektrik motorlarla yeryüzüne çekilir. Artezyen kaynak. Bir de karstik kaynak var. Karstik arazilerde olur. Nereye bakalım? Karstik kaynak için yeral sularında.
Akdeniz,
Akdeniz, Antalya. Sular sıcak mı soğuk mu sizce?
Soğuk.
Çok soğuk. Buz gibidir. Bakın seniye Antalya Mersin hattına atanırsanız çamaşır makinesine kalgon tabii bunun şakasını yapıyoruz. Böyle bez bağlıdır. Bez niye bez bağlıdır sorusunun cevabı kireci engellemek için böyle bez bağlı hikayesi buradan geliyor. Gördünüz mü öyle bir şey? İnanılmaz kireçli olduğunu söyleyeyim mesela. ilerlemeye devam ediyoruz. Fay kaynaklar soğuk mu sıcak mı?
Sıcaktır.
Sıcaktır. Kuzey Doğu ve Batı Anadolu fay hatının katkılarıyla sıcak su kaynakları fay kaynak şifalı sular mantığıyla da karşımıza çıkar. Var mı Anadolu'da aktif Volkanda?
Hayır.
Olur mu Gayzer Kaynak?
Hayır.
Olmaz. Ona benzeyen yani bizim zorla yer altına, yeryüzüne çektiğimiz ve elektrik elde ettiğimiz alanlar da var. Mesela jeotermaller. Gayzer kaynak değil tabii ama gayer kaynak Türkiye'de yok genellemesinde yapmanız gerekiyor. Yapar mısınız acaba? Artezyan kaynak insanlar tarafından yeryüzüne çıkartılıyorsa insanların en çok suya ihtiyacı olduğu yerde Artezyan kaynak olur. Artezyen kaynak için gitmem gereken yer Karadeniz mi iç Anadolu mu?
İç Anadolu.
Harikasınız. Karstik kaynaklar, soğuk sular karstik arazide olur. Nereye gidim? İş Anadolu mu? Ege, Akdeniz mi?
Ege Akdeniz.
Özellikle düzeltiyorum. Akdeniz'de özellikle Antalya içerisine bakmayı unutmayın lütfen. Karstik araziye bakacaksınız yani. Anlaştık mı? Peki fay kaynaklar soğuk mu sıcak mı?
Sıcak.
Şifalı sular Ege bölgesine bakmayı unutmayın. Gayzerler volkanizmile birlikte ortaya çıkıyor. Olur mu Türkiye'de?
Olmaz. Genellemesini unutmayın. Yer şekillerini kapatmadan önce sizle birlikte bir sınav sorusu. Son çiftli yılın beraber değerlendirmiş olalım. Aşındırma biriktirme şekilleriyile ilgili bağlantılı bir soru. Su ile temas ettiğinde çözülebilen kayışların bulunduğu sahalarda karsik yeryüz şekilleri gelişir. Bu şekillerin bir kısmı mağara veya yeraltı boşlukları tavanların çökmesiyle oluşur diyor. Buna göre yer oluşan yer şekilleri haritada numaralı alanların hangisinde daha fazla olur? Cevap
3 numarada. Bu şekilin mağara tavanın çökmesiyle oluşan ne var?
Oblutlar son çiftli yılın sınav sorusu olarak gelmiş. Anlaştık mı? Benzer sorular gelecek ve yaparsınız diye düşünüyorum. Yapar mısınız acaba?
Evet.
Problem olur mu acaba? Coğrafi konum, iklim, yer şekilleri konuları bu şekilde anlatım olarak bitti. Coğrafyanın üç önemli ayağını net hale getirmiş olduk. E artık bundan sonra nüfus, tarım, hayvancılık, maden sanayi, ulaşım, ticaret, turizm mantığıyla devam edeceğiz. Ama coğrafyanın nedenlerini öğrendik. Bundan sonra artık sonuçlarını öğrenmenin zamanı geldi. Her şey sizin için daha da anlamlı hale geleceğini bu dakikadan itibaren söyleyebilirim. Sorusu olan m?
Yok.
Ama tabii ki bir sonraki videoda ne yapacağız? Burayı garantilemek için soru çözümü yapacağız sizle birlikte. soru çözümü ile birlikte yer şekillerini bitirip ondan sonra ekonomik coğrafyanın en güncel haliyle birlikte değerlendirmesini yapmaya başlıyoruz. Hazır mısınız?
Evet.
Bir sonraki videoda soru çözümüyle görüşmek üzere. [Alkış]